Khi hệ thống an sinh xã hội “kêu cứu”

Câu chuyện của ông Marc không còn là cá biệt ở Pháp. Sau đại dịch Covid-19, số ca nghỉ ốm tăng vọt, kéo theo một thực tế khó nói, gian lận an sinh xã hội len lỏi trong chính hệ thống vốn được coi là “báu vật quốc gia” của Pháp. Mỗi năm, hàng triệu giấy nghỉ ốm được cấp, chi phí lên tới hàng chục tỷ euro và vẫn tiếp tục phình to.

Bộ trưởng Lao động Pháp Jean-Pierre Farandou cho biết, vấn đề lao động nghỉ ốm đang trở thành thách thức nghiêm trọng đối với nền kinh tế. Mỗi năm, Pháp ghi nhận tới hơn 9 triệu ca nghỉ ốm, tương đương khoảng 30.000 trường hợp/ngày, gây tốn kém tới 18 tỷ euro/năm (khoảng 21 tỷ USD) và vẫn đang tiếp tục tăng thêm khoảng 1 tỷ euro mỗi năm, cho thấy mức độ đáng lo ngại của hiện tượng này.

Người dân di chuyển trên đường phố tại Paris, Pháp. Ảnh: TTXVN

Ông Marc kể, có lần thuê thám tử tư theo dõi một công nhân liên tục xin nghỉ vì “đau lưng” và phát hiện người này đang làm việc cho một xưởng khác trong khi vẫn nhận lương. Nghề thám tử tư ở Pháp hiện nay đang “ăn nên làm ra” nhờ các hợp đồng điều tra nghỉ ốm, chứ không phải chủ yếu nhờ các vụ theo dõi ngoại tình như trước. Thậm chí có công ty bỏ hẳn nội dung công việc theo dõi ngoại tình để tập trung điều tra các vụ gian lận nghỉ ốm theo đơn đặt hàng ngày càng nhiều. Ông Fabrice Lehmann, một thám tử lâu năm cho biết, người ta lợi dụng hệ thống để gian lận vì biết rằng rủi ro bị phát hiện không cao.

Không chỉ doanh nghiệp, chính quyền cũng bắt đầu mất kiên nhẫn. Tại Paris, các cuộc họp liên ngành diễn ra dày đặc. Bộ trưởng Lao động, các chuyên gia tài chính, đại diện giới bác sĩ... tất cả cùng tìm cách ngăn chặn lạm dụng mà không phá vỡ niềm tin vào hệ thống phúc lợi. Chính phủ đã tổ chức nhiều cuộc họp với các bác sĩ tư nhân và xem xét biện pháp trừng phạt đối với việc kê đơn nghỉ ốm quá mức trong dự luật chống gian lận an sinh xã hội và tài chính, nhưng biện pháp trên đã bị loại bỏ để xoa dịu căng thẳng trong lĩnh vực này.

Trước tình trạng số lượng ca báo nghỉ ốm gia tăng mạnh gây áp lực lớn lên hệ thống an sinh, Chính phủ Pháp đã quyết định tăng cường các biện pháp kiểm soát, trong đó nổi bật là việc triển khai công cụ “nút cảnh báo” nhằm giúp các doanh nghiệp nhanh chóng báo cáo về những trường hợp nghỉ việc nghi ngờ có dấu hiệu bất thường tới cơ quan bảo hiểm y tế. Đây là một công cụ cho phép doanh nghiệp báo ngay các trường hợp nghỉ ốm có dấu hiệu bất thường tới Cơ quan bảo hiểm Assurance Maladie.

Thay vì thủ tục rườm rà như trước, giờ chỉ cần vài thao tác là thông tin được chuyển tới cơ quan bảo hiểm. Theo kế hoạch, hệ thống này sẽ triển khai trước cuối năm nay và được kỳ vọng sẽ giúp tăng tốc độ phản ứng cũng như hiệu quả kiểm tra của cơ quan chức năng.

Liệu công cụ mới có thay đổi thực tế gian lận an sinh xã hội vốn rất phức tạp ở Pháp? Chỉ riêng năm 2023, Pháp đã chi hơn 10 tỷ euro cho trợ cấp nghỉ ốm. Trong khi đó, số cuộc kiểm tra chỉ chiếm một phần rất nhỏ so với tổng số hồ sơ. Trong năm 2025, chỉ có khoảng 230.000 cuộc kiểm tra được thực hiện bởi các thanh tra lao động đối với khoảng 9 triệu trường hợp nghỉ ốm. Khoảng trống ấy chính là “vùng xám” mà gian lận có thể nảy sinh.

Chính phủ Pháp nhấn mạnh, việc tăng cường thanh tra và giám sát là cần thiết để đối phó với tình trạng nghỉ ốm tăng mạnh. Tuy nhiên, cách tiếp cận không chỉ dừng lại ở kiểm soát và xử phạt mà còn ở cả các biện pháp phòng ngừa được coi là giải pháp bền vững nhất. Các doanh nghiệp cũng sẽ được cung cấp “bộ công cụ phòng ngừa” để nâng cao hiệu quả xây dựng chính sách nội bộ và thực hiện tốt hơn nghĩa vụ pháp lý trong việc bảo vệ sức khỏe thể chất cũng như tinh thần của người lao động thông qua các hoạt động như đào tạo, tuyên truyền và cải thiện điều kiện làm việc. Việc giảm thiểu nguyên nhân dẫn đến nghỉ ốm như căng thẳng do công việc hay môi trường lao động không phù hợp có thể giúp hạn chế tình trạng lạm dụng ngay từ đầu.

“Phòng bệnh hơn chữa bệnh”, khẩu hiệu này ở Pháp giờ không chỉ dành cho y tế mà còn cho cả hệ thống an sinh xã hội đang buộc phải “kêu cứu” trước thực trạng gian lận gia tăng. Tuy nhiên, những nỗ lực ấy đang bị thử thách trước thực tế khủng hoảng tài chính. Thâm hụt an sinh xã hội của Pháp đã lên tới hơn 20 tỷ euro và chưa có dấu hiệu dừng lại. Các quỹ bảo hiểm y tế, hưu trí đều chi nhiều hơn thu. Nợ tích tụ qua nhiều năm buộc Chính phủ phải vay mượn ngày càng nhiều để duy trì hoạt động.

Trong bối cảnh đó, gian lận dù chỉ chiếm một phần lại trở thành “giọt nước tràn ly”. Những người đóng góp cho hệ thống an sinh xã hội buộc phải đặt câu hỏi liệu hệ thống có còn sự công bằng? Nó không chỉ gây thiệt hại về tiền bạc mà còn làm xói mòn niềm tin ở một đất nước luôn tự hào về mô hình phúc lợi toàn diện và công bằng.