Nhà thơ Hữu Thỉnh tự hào là lính xe tăng

“Trượt” phi công thành lính xe tăng

Nhà thơ Hữu Thỉnh tên thật là Nguyễn Hữu Thỉnh, sinh ngày 15-2-1942 tại làng Phú Vinh, xã Duy Phiên, huyện Tam Dương, tỉnh Vĩnh Phúc (nay là xã Hội Thịnh, tỉnh Phú Thọ), trong một gia đình giàu truyền thống cách mạng. Ngày ấy, vùng quê Duy Phiên là vùng tranh chấp, hay còn gọi là “vùng trắng” giữa ta và địch.

Nhà thơ Hữu Thỉnh tại nhà riêng. Ảnh: NGỌC GIANG

Theo nhà thơ Hữu Thỉnh, trong những năm học cấp 2 và cấp 3, năm nào ông cũng đạt thành tích học sinh giỏi, trong đó môn văn luôn đạt điểm 5 (thang điểm cao nhất). Đầu năm 1963, vào học kỳ 2 năm lớp 10 (hệ 10 năm), Trường cấp 3 Trần Phú, thị xã Vĩnh Yên, tỉnh Vĩnh Phúc (nay là Trường THPT Trần Phú, phường Vĩnh Phúc, tỉnh Phú Thọ), Nguyễn Hữu Thỉnh tham gia 2 đợt khám tuyển nghĩa vụ quân sự.

Đợt thứ nhất, ông khám tuyển lính không quân, qua được các vòng sơ tuyển cấp tỉnh. Tuy nhiên, khi lên khám tuyến Trung ương, bác sĩ chẩn đoán ông bị nhãn áp cao nên bị trượt. Một tháng sau, ông khám và trúng tuyển vào lính xe tăng.

Nhà thơ Hữu Thỉnh kể về những năm tháng chiến đấu, công tác tại Binh chủng Tăng thiết giáp. Ảnh: NGỌC GIANG

“Tháng 6-1963, tốt nghiệp lớp 10, tôi chính thức lên đường nhập ngũ. Đợt nhập ngũ đó, toàn trường có 64 học sinh trúng tuyển. Sau 3 tháng huấn luyện tân binh, tôi được biên chế về Đại đội 7, Tiểu đoàn 3, Trung đoàn 202 (nay là Lữ đoàn 202 thuộc Binh chủng Tăng thiết giáp)...”, nhà thơ Hữu Thỉnh nhớ lại thời gian đầu nhập ngũ.

“Trên một chiếc xe tăng” ra đời tình cờ

Nhà thơ Hữu Thỉnh gắn bó với bộ đội xe tăng như một cái duyên. Cái duyên ấy được kết tinh lại bằng những tác phẩm đậm chất “thép” của ông, như: Tập sách “Vết xích thân yêu”, bút ký “Mùa xuân trên tháp pháo xe tăng”, đặc biệt bài thơ “Trên chiếc xe tăng”, được nhạc sĩ Doãn Nho phổ nhạc thành bài hát “Năm anh em trên một chiếc xe tăng”. Mới đây, tiểu thuyết đầu tay “Thép dưới cỏ” lấy cảm hứng từ chiến dịch Tà Mây - Làng Vây năm 1968 đã ra mắt bạn đọc vào đầu tháng 7-2026. 

- Cơ duyên nào nhà thơ viết bài thơ “Trên một chiếc xe tăng”? - tôi hỏi.

Những thước phim tua chậm trở về quá khứ hơn 50 năm về trước trong ký ức người cựu chiến binh già, nhà thơ Hữu Thỉnh bồi hồi kể: “Cuối năm 1970, tôi là trợ lý thuộc Ban Tuyên huấn, Phòng Chính trị (sau này là Phòng Tuyên huấn, Cục Chính trị), Binh chủng Tăng thiết giáp được cử xuống thực tế cơ sở chuẩn bị tham gia chiến dịch Đường 9 - Nam Lào. 

"Bài thơ có tên “Trên một chiếc xe tăng” được tôi sáng tác trong một chuyến đi cơ sở. Đó là một ngày đầu năm 1971, tôi xuống thực tế “nằm vùng” ở Đại đội 6, Tiểu đoàn 397, Trung đoàn 202 để viết về kíp xe tăng T-34 mang số hiệu 160 (kíp xe có 5 người). Thật tình cờ, Trưởng xe kiêm Trung đội phó là anh Lê Đức Tuân, một người bạn cũ ở Hà Nội. Trước đây, anh Tuân từng có thời gian quản lý thư viện của Trung đoàn 202. Hôm gặp nhau, anh Tuân và mọi người “khao” tôi một bữa canh rau tàu bay. Do nấu quá nhừ, canh sền sệt và có vị ngái nên khó ăn. Thấy vậy, anh Tuân nói với anh em trong kíp xe lấy những đồ ăn cất trong ba lô để trên xe tăng để đãi “nhà báo”. Lập tức, mọi thành viên kíp xe nhảy lên xe tăng với động tác vô cùng thuần thục, nhanh nhẹn và dứt khoát. Nhìn hình ảnh năm người thoăn thoắt trên xe tăng, trong tôi bỗng vỡ òa cảm xúc. Tứ thơ tự nhiên hiện lên trong đầu sau nhiều năm tôi mải miết kiếm tìm…”, nhà thơ Hữu Thịnh nói.

Nhà thơ Hữu Thỉnh giới thiệu tiểu thuyết "Thép dưới cỏ" mới ra mắt bạn đọc tháng 7-2026. Ảnh: NGỌC GIANG

Nhà thơ Hữu Thỉnh ngừng ít giây rồi kể tiếp: “Trong lúc anh em đang bày thịt hộp, giò hộp, su hào nén... ra đãi khách, tít bài thơ “Trên một chiếc xe tăng” đã nhanh chóng hoàn thiện trong đầu tôi. Những tứ thơ, câu thơ đến thật tự nhiên như hơi thở nhẹ nhàng. Cấu trúc bài thơ là sự gắn kết chặt chẽ giữa số 5 và số 1, đó là: 5 anh em trên 1 chiếc xe tăng; 5 bông hoa nở cùng 1 cội; 5 ngón tay trên 1 bàn tay; 5 quả tim chung 1 nhịp đập dồn... Mở đầu là số 5, kết thúc là số 1: 1 con đường; 1 màu rừng; 1 ý chí; 1 niềm tin. Đợi mọi người ăn xong, tôi đọc bài thơ, khiến cả kíp xe tăng vô cùng sung sướng và vỗ tay hoan hô mãi không dứt. Sau đợt công tác đó, tôi trở về cơ quan nộp một tập thơ, trong đó có bài thơ “Trên một chiếc xe tăng” và tập bút ký “Xe tăng ra trận”...”.

Hai lần đứng trước “cửa tử”

Tham gia cùng bộ đội xe tăng trong các chiến dịch, Hữu Thỉnh không ít lần đứng giữa ranh giới sự sống và cái chết. Ông kể, đầu năm 1972, ông tham gia Chiến dịch Quảng Trị trong đội hình xe tăng do Trung tá Trịnh Hoàng Đĩnh, Phó chính ủy Trung đoàn 202 (sau này là Đại tá, Phó chính ủy, kiêm Chủ nhiệm Chính trị Binh chủng Tăng thiết giáp) chỉ huy. Sau một trận địch rải thảm B-52, cả khu căn cứ bị san phẳng, cây cối đổ ngổn ngang. 

Lúc đó, ông đang lên cơn sốt rét nhưng vẫn cố gượng dậy chui ra khỏi hầm, tìm một vị trí cạnh gốc cây lim để nhóm lửa đun nước, nấu cơm chờ anh em đi trinh sát về. Ông vừa nhen được ngọn lửa, bất ngờ một quả bom nổ chậm văng trúng ngay sườn cây lim sát bên cạnh. Quả bom nổ tung làm mù mịt đất trời, sức ép khiến tai ông bị ù, không nghe thấy gì cả, may mắn người không bị thương. 

Nhà thơ Hữu Thỉnh giới thiệu những tác phẩm của mình đã xuất bản. Ảnh: NGỌC GIANG

Do vị trí đóng quân bị lộ, ngay trong đêm hôm đó, đơn vị phải khẩn trương di chuyển lên khu vực phía Tây Bắc Quảng Trị. Hữu Thỉnh được phân công đi cùng xe tăng T-34 thuộc Đại đội 7, Tiểu đoàn 397, do đồng chí Vũ Văn Hả (quê ở Hải Dương) làm trưởng xe. Đồng chí Hả bị quáng gà, đêm không nhìn rõ đường nên ông phải lên ngồi thay ở vị trí ghế chỉ huy để quan sát. 

Nhà thơ Hữu Thỉnh tặng tiểu thuyết “Thép dưới cỏ”. Ảnh nhân vật cung cấp

“Tôi đang mải mê ngắm nhìn bầu trời đêm tuyệt đẹp bỗng nhiên một linh cảm sinh tử lóe lên trong đầu. Tôi vội vàng kéo nắp cửa xuống, vừa lúc đó một quả đạn cối 40 ly từ máy bay địch bắn trúng ngay nắp cửa xe tăng. Nếu chỉ chậm vài giây thôi, cả chiếc xe tăng có lẽ đã hứng trọn quả đạn và bốc cháy. Tôi lập tức ra lệnh cho xe tăng mở hết tốc độ, vọt qua khu vực nguy hiểm và chạy thoát an toàn”, nhà thơ Hữu Thỉnh bồi hồi nhớ lại.

Nhà thơ Hữu Thỉnh (ngoài cùng bên phải) tham dự Gặp mặt Hội đồng đội Cục Chính trị, Binh chủng Tăng thiết giáp, lần thứ 11 (tháng 9-2026). Kết thúc buổi gặp mặt mọi người cùng nhau hát ca khúc "5 anh em trên một chiếc xe tăng", nhạc: Doãn Nho; thơ: Hữu Thỉnh. Ảnh: NGỌC GIANG

Trước khi chia tay, nhà thơ Hữu Thỉnh nói với tôi lời tâm huyết tận đáy lòng mình: “Trải qua những khoảnh khắc sinh tử không thể nào quên ấy, tôi luôn tâm niệm rằng: Nhà báo, nhà văn trong Quân đội nói riêng, người viết nói chung, muốn có tác phẩm hay, có giá trị, phải bám sát thực tiễn, sống và viết ở những nơi gian khổ, ác liệt nhất...”.