Hát đúm (hát đối) là dân ca đối đáp phổ biến ở tỉnh Quảng Ninh và TP Hải Phòng. Hát đúm Quảng Ninh bắt nguồn từ hơn 500 năm trước, khi cư dân Thăng Long (Hà Nội) đến bán đảo Hà Nam (Quảng Ninh) để lập vùng đất mới.

Những lời hát đúm ra đời từ cuộc sống bình dị, vang lên từ dịp lễ hội đến lúc nông nhàn, gửi gắm bao suy tư, tình cảm của người dân miền biển. Hát đúm gồm tốp nam, tốp nữ từ 5 đến 20 người đối đáp lời nhau với nhiều chủ đề, như: Hát chào, hát hỏi, hát đố, hát ra về... 

Nghệ nhân Vũ Thị Nhàn.

Sinh năm 1951, là người con của miền sông nước Quảng Yên (Quảng Ninh), Vũ Thị Nhàn lớn lên cùng những làn điệu hát đúm của ông bà, cha mẹ. Nghệ nhân bồi hồi nhớ lại: “Tuổi thơ tôi gắn với những buổi chiều ngẩn ngơ trong điệu hát đúm của ông bà nội, ngoại; những đêm dài lênh đênh trên thuyền, cha mẹ tôi hát đúm để quên đi mệt mỏi mưu sinh và ru tôi vào giấc ngủ. Cứ thế, nhịp điệu, lời ca hát đúm trở thành một phần máu thịt và tâm hồn tôi”.

Bà Vũ Thị Nhàn thực hành hát đúm hàng chục năm, trên những con thuyền, ruộng lúa, bờ đê... và cả những sân khấu, lễ hội lộng lẫy. Theo bà Nhàn, điểm đặc biệt của hát đúm là chỉ có một làn điệu duy nhất, không nhạc đệm, nhưng lời hát phong phú và ứng đối linh hoạt theo hoàn cảnh. Từng cách luyến láy, nhấn giọng đều đòi hỏi cảm nhận tinh tế và kinh nghiệm của người hát, để hát đúm luôn tình tứ, nhẹ nhàng và dung dị.

Theo năm tháng, chứng kiến sự thăng trầm của văn nghệ dân gian trước những biến đổi của văn hóa hiện đại, bà Vũ Thị Nhàn ngày càng trăn trở về việc bảo tồn nghệ thuật hát đúm. Năm 2003, bà tham gia Câu lạc bộ (CLB) Hát đúm Quảng Ninh (một CLB tự nguyện của những người yêu hát đúm tại địa phương), trở thành một trong những thành viên đầu tiên và tích cực nhất của CLB. Bà Nhàn đi khắp các làng xóm, tìm những bậc cao niên rồi cẩn thận ghi chép, học thuần thục những điệu hát đúm cổ; thường xuyên cùng các thành viên CLB giao lưu, tập luyện, biểu diễn hát đúm truyền thống.

Những năm gần đây, bà Vũ Thị Nhàn dành nhiều tâm sức cho việc truyền dạy hát đúm cho thế hệ trẻ trong CLB. Với bà, đây vừa là niềm vui, vừa là thử thách bởi nhiều bạn trẻ đã quen với việc hát có nhạc đệm, có hát bè-cách hát hoàn toàn khác với đặc trưng của hát đúm. Bà Nhàn tâm sự: “Tôi luôn cố gắng nắn âm, chỉnh sửa tỉ mỉ từng câu chữ cho các bạn trẻ; động viên lớp trẻ kiên trì theo đuổi hát đúm. Quan trọng hơn cả, tôi muốn truyền tới họ tình yêu, niềm tự hào và sự gắn bó với thanh âm dân tộc”. 

Theo Nghệ nhân Ưu tú Phạm Thị Quyết, Chủ nhiệm CLB Hát đúm Quảng Ninh, bà Vũ Thị Nhàn là người say mê, trách nhiệm trong việc giữ gìn và truyền dạy nghệ thuật hát đúm, khiến các thành viên khác học được nhiều điều thú vị. Đón nhận danh hiệu Nghệ nhân dân gian, bà Vũ Thị Nhàn coi đây là động lực để tiếp tục “giữ lửa” nghệ thuật hát đúm ngày càng cháy bỏng hơn.