Văn kiện Đại hội XIV của Đảng nhấn mạnh yêu cầu phát huy sức mạnh đại đoàn kết toàn dân tộc, củng cố vững chắc “thế trận lòng dân”, xây dựng nền quốc phòng toàn dân (QPTD) và nền an ninh nhân dân (ANND) vững mạnh. Trước đó, Nghị quyết Trung ương 8 (khóa XIII) về Chiến lược bảo vệ Tổ quốc trong tình hình mới xác định xây dựng “thế trận lòng dân” là nền tảng để huy động và phát huy sức mạnh tổng hợp của toàn dân tộc trong sự nghiệp bảo vệ Tổ quốc. Điều đó cho thấy, xây dựng "thế trận lòng dân" không chỉ là yêu cầu trước mắt mà còn là nhiệm vụ chiến lược lâu dài, có ý nghĩa quyết định đối với sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc.

Với tính chất là LLVT quần chúng không thoát ly sản xuất, công tác, là thành phần của LLVT nhân dân, vừa là lực lượng quân sự tại chỗ, đồng thời là lực lượng chính trị ở cơ sở, dân quân tự vệ (DQTV) có vị trí mà không một lực lượng nào có thể thay thế trong xây dựng, củng cố và phát huy sức mạnh của “thế trận lòng dân”.

Từ lợi thế đặc thù đến vai trò nòng cốt

Xây dựng “thế trận lòng dân” thực chất là xây dựng mối quan hệ gắn bó máu thịt giữa Đảng với nhân dân; tạo sự đồng thuận xã hội và phát huy sức mạnh đại đoàn kết toàn dân tộc. Đây vừa là mục tiêu, vừa là điều kiện tiên quyết để xây dựng nền QPTD, nền ANND vững mạnh.

Trong các thành phần của LLVT nhân dân, DQTV có vị trí đặc thù và những lợi thế riêng không thể thay thế. Trước hết, đây là LLVT quần chúng không thoát ly sản xuất, công tác, trực tiếp sinh sống, lao động trong cộng đồng dân cư. Chính đặc điểm đó giúp DQTV có điều kiện thường xuyên tiếp xúc với nhân dân, hiểu rõ phong tục, tập quán, đời sống, tâm tư, nguyện vọng của nhân dân, từ đó kịp thời nắm bắt những vấn đề nảy sinh từ cơ sở. 

DQTV là thành phần của LLVT nhân dân, đặt dưới sự lãnh đạo trực tiếp, toàn diện về mọi mặt của cấp ủy, sự quản lý, điều hành của chính quyền địa phương và sự chỉ huy của cơ quan quân sự các cấp. Điều này bảo đảm cho mọi hoạt động của DQTV vừa mang tính quần chúng sâu rộng, vừa giữ vững định hướng chính trị, thực sự trở thành lực lượng tin cậy trong tuyên truyền, vận động nhân dân thực hiện chủ trương, đường lối của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước. Thông qua hoạt động của DQTV, chủ trương của Đảng được truyền tải đến nhân dân một cách trực tiếp, kịp thời và hiệu quả hơn; đồng thời, những tâm tư, nguyện vọng chính đáng của nhân dân cũng được phản ánh đến cấp ủy, chính quyền ngay từ cơ sở.

Một lợi thế đặc biệt khác là DQTV chính là lực lượng tại chỗ trong khu vực phòng thủ, có mặt thường xuyên trên địa bàn, sẵn sàng xử lý những tình huống phát sinh ngay từ ban đầu. Trong phòng, chống thiên tai, dịch bệnh, cứu hộ, cứu nạn, bảo đảm an ninh chính trị, trật tự, an toàn xã hội, DQTV thường là một trong những lực lượng có mặt sớm nhất, bám địa bàn lâu nhất và gắn bó trực tiếp với nhân dân nhiều nhất. Chính quá trình đồng cam cộng khổ với nhân dân trong những thời điểm khó khăn đã tạo nên uy tín chính trị, củng cố niềm tin của nhân dân đối với DQTV nói riêng và LLVT, Đảng, Nhà nước nói chung.

Cán bộ, chiến sĩ dân quân luyện tập điều lệnh đội ngũ. Ảnh minh họa: qdnd.vn

DQTV thực sự là cầu nối trực tiếp giữa cấp ủy, chính quyền với nhân dân ở cơ sở. Mỗi cán bộ, chiến sĩ DQTV không chỉ thực hiện nhiệm vụ quân sự, quốc phòng mà còn là hạt nhân trong công tác dân vận, tham gia xây dựng cơ sở chính trị địa phương vững mạnh, tăng cường sự gắn bó giữa Đảng với nhân dân. Đây chính là cơ sở quan trọng khẳng định vai trò nòng cốt của lực lượng DQTV trong xây dựng "thế trận lòng dân"-nhân tố có ý nghĩa quyết định đối với sức mạnh của nền QPTD và sự nghiệp bảo vệ Tổ quốc trong tình hình mới.

Những năm qua, công tác DQTV đã đạt nhiều kết quả quan trọng, góp phần giữ vững quốc phòng, an ninh, củng cố thế trận QPTD gắn với thế trận ANND và xây dựng “thế trận lòng dân” ngày càng vững chắc. Dưới sự lãnh đạo của cấp ủy, sự quản lý, điều hành của chính quyền các cấp, lực lượng DQTV không ngừng được xây dựng vững mạnh, rộng khắp, chất lượng tổng hợp và khả năng sẵn sàng chiến đấu ngày càng được nâng cao. Công tác huấn luyện, giáo dục chính trị, xây dựng chính quy, quản lý kỷ luật được triển khai đồng bộ, sát thực tiễn; nhiều mô hình hoạt động hiệu quả được nhân rộng ở các địa phương. Theo đánh giá của Bộ Quốc phòng, công tác DQTV giai đoạn 2020-2025 đã có nhiều chuyển biến tích cực, DQTV phát huy tốt vai trò nòng cốt trong thực hiện nhiệm vụ quốc phòng, quân sự địa phương, tham gia xây dựng cơ sở vững mạnh toàn diện và khu vực phòng thủ vững chắc.

Đặc biệt, trong phòng, chống thiên tai, dịch bệnh, cứu hộ, cứu nạn và bảo đảm an ninh, trật tự ở cơ sở, DQTV luôn là lực lượng có mặt sớm, bám địa bàn, sát dân và trực tiếp hỗ trợ nhân dân khắc phục khó khăn. Nhiều mô hình như “Dân quân nắm hộ dân”, xây dựng lực lượng dân quân “mẫu mực, tiêu biểu”, xây dựng chi bộ quân sự cấp xã gắn với quy hoạch cán bộ quân sự cơ sở... đã phát huy hiệu quả thiết thực, được cấp ủy, chính quyền và nhân dân đồng tình, đánh giá cao. Thực tiễn đó cho thấy, giá trị lớn nhất của lực lượng DQTV không chỉ ở vai trò là LLVT tại chỗ mà còn ở khả năng trực tiếp xây dựng, củng cố niềm tin của nhân dân đối với Đảng, Nhà nước và chế độ xã hội chủ nghĩa. Đây chính là cơ sở quan trọng để khẳng định vai trò nòng cốt của DQTV trong xây dựng "thế trận lòng dân" ở cơ sở hiện nay.

Phát huy vai trò trong tình hình mới

Hiện nay, các thế lực thù địch tiếp tục đẩy mạnh âm mưu, thủ đoạn “diễn biến hòa bình”, gia tăng chống phá trên không gian mạng, lợi dụng các vấn đề dân tộc, tôn giáo, dân chủ, nhân quyền nhằm chia rẽ khối đại đoàn kết toàn dân tộc, làm suy giảm niềm tin của nhân dân đối với Đảng và Nhà nước. Trong bối cảnh đó, xây dựng “thế trận lòng dân” không chỉ là nhiệm vụ của hệ thống chính trị mà còn là yêu cầu trực tiếp đối với DQTV.

Luật số 98/2025/QH15 sửa đổi, bổ sung một số điều của 11 luật về quân sự, quốc phòng đã tiếp tục hoàn thiện cơ sở pháp lý nhằm nâng cao chất lượng xây dựng nền QPTD, khu vực phòng thủ và LLVT ở cơ sở. Đây là điều kiện quan trọng để DQTV phát huy tốt hơn vai trò nòng cốt trong thực hiện nhiệm vụ quân sự, quốc phòng địa phương và xây dựng “thế trận lòng dân”.

Để đáp ứng yêu cầu nhiệm vụ trong tình hình mới, cần tiếp tục xây dựng DQTV vững mạnh, rộng khắp, có chất lượng tổng hợp và khả năng hoạt động thực tiễn ngày càng cao. Đây không chỉ là yêu cầu của nhiệm vụ quân sự, quốc phòng địa phương mà còn là giải pháp quan trọng để củng cố “thế trận lòng dân” ngay từ cơ sở.

Trọng tâm là nâng cao chất lượng giáo dục chính trị, huấn luyện quân sự, bồi dưỡng kiến thức pháp luật, kỹ năng dân vận và năng lực hoạt động trên không gian mạng, bảo đảm mỗi cán bộ, chiến sĩ DQTV thực sự là hạt nhân tuyên truyền, vận động quần chúng ở cơ sở. Thông qua quá trình thực hiện nhiệm vụ, DQTV cần phát huy tốt vai trò cầu nối giữa cấp ủy, chính quyền với nhân dân; chủ động nắm bắt tâm tư, nguyện vọng của nhân dân, kịp thời tham mưu giải quyết những vấn đề phát sinh từ cơ sở, không để tích tụ thành những điểm nóng, vụ việc phức tạp ảnh hưởng đến ổn định chính trị-xã hội.

Cùng với đó, tiếp tục phát huy vai trò xung kích của DQTV trong tham gia phát triển kinh tế-xã hội, xây dựng nông thôn mới, phòng thủ dân sự, phòng, chống thiên tai, dịch bệnh, cứu hộ, cứu nạn và các hoạt động an sinh xã hội. Chính những việc làm cụ thể, thiết thực vì nhân dân là cơ sở quan trọng để củng cố mối quan hệ gắn bó máu thịt quân-dân, lan tỏa hình ảnh tốt đẹp của LLVT trong lòng nhân dân, qua đó tăng cường niềm tin, sự đồng thuận xã hội và khối đại đoàn kết toàn dân tộc.

Đồng thời, gắn xây dựng DQTV với xây dựng hệ thống chính trị cơ sở vững mạnh toàn diện; phát huy vai trò của DQTV trong tham gia xây dựng cơ sở chính trị địa phương, bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng, đấu tranh phản bác các quan điểm sai trái, thù địch. Đây là những nội dung có ý nghĩa trực tiếp trong xây dựng và củng cố “thế trận lòng dân”, nhân tố nền tảng tạo nên sức mạnh của nền QPTD và nền ANND trong sự nghiệp bảo vệ Tổ quốc hiện nay.