Hôm ấy, ông đón chúng tôi với mái tóc bạc phơ, gương mặt phúc hậu, giọng nói hào sảng. Sức đã yếu nhưng ông vẫn vui vẻ tiếp chuyện, thỉnh thoảng xen một vài lời tếu táo khiến mọi người bật cười. Ông say sưa kể về âm nhạc và những người bạn thời sinh viên rồi ngẫu hứng hát những ca khúc mình sáng tác. Năm tháng đã in dấu ở dáng vẻ bên ngoài, nhưng tâm hồn nghệ sĩ trong ông vẫn thiết tha, nồng hậu.

Sinh năm 1950 tại Quảng Ngãi, Trần Xuân Tiến lớn lên giữa những năm tháng quê hương chìm trong khói lửa chiến tranh. Theo lời ông kể, vì thời cuộc, cha ông phải vào Sài Gòn lánh nạn, làm ăn. Đến thành phố, được tiếp xúc với nhiều luồng tư tưởng, người thanh niên Trần Xuân Tiến mang trong mình những trăn trở về đất nước và con đường phía trước.

 Nhạc sĩ Trần Xuân Tiến khi còn là sinh viên.

Ông từng theo học Đại học Văn khoa Sài Gòn, tiền thân của Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia TP Hồ Chí Minh ngày nay. Theo hồi ức của ông, khoảng đầu năm 1970, nhạc sĩ Tôn Thất Lập đã thủ thỉ ngỏ lời mời ông tham gia Đoàn Văn nghệ sinh viên Văn khoa.

Nhiệm vụ “thử lửa” đầu tiên dành cho Trần Xuân Tiến là sáng tác một bài hát sinh hoạt lửa trại cho chuyến đi Vũng Tàu của sinh viên Văn khoa. Hào hứng nhận lời, ông viết xong chỉ trong một buổi rồi tập cho anh em hát trước chuyến đi. “Quanh lửa hồng” - ca khúc đầu tiên ông viết khi tham gia phong trào đấu tranh sinh viên đã ra đời như thế.

Nhắc đến câu “vì Tổ quốc anh em họp lửa hồng đêm nay” trong bài hát, ông giải thích, lời ca gửi gắm khát vọng thống nhất đất nước, niềm tin vào ngày miền Nam được giải phóng. Trong hoàn cảnh hoạt động khi ấy, để tránh bị phát hiện, bắt bớ, người viết phải lựa cách bày tỏ kín đáo mà vẫn chuyển tải được điều mình tin tưởng.

Từ đó, ông chính thức hòa mình vào phong trào “Hát cho đồng bào tôi nghe”, tìm thấy hướng đi cho tuổi trẻ và niềm say mê âm nhạc. Do Tổng hội Sinh viên Sài Gòn phát động từ năm 1969, phong trào được khơi nguồn từ sức lan tỏa của ca khúc “Hát cho dân tôi nghe”, do nhạc sĩ Tôn Thất Lập sáng tác tại Huế cuối năm 1966. Phong trào nhanh chóng lan rộng đến nhiều địa phương Nam Bộ, quy tụ tuổi trẻ cùng cất cao tiếng hát, lên tiếng đòi hòa bình, độc lập.

Ông kể, từ khi biết đến phong trào, ông gần như gác lại những dòng nhạc trữ tình, lãng mạn để lắng nghe, cảm nhận các bài ca yêu nước hào hùng, bi tráng. Năm 1972, ông được phân công làm Đoàn phó Đoàn Văn nghệ sinh viên Văn khoa. Việc học đan xen với sáng tác, tập hát và tổ chức biểu diễn. Theo lời ông, có những lần đi hát cũng như đi chiến đấu.

 Nhạc sĩ Trần Xuân Tiến (hàng trên, thứ 4 từ trái sang) trong buổi họp mặt Đoàn Văn nghệ sinh viên, học sinh Sài Gòn.

Ông nhớ về lần biểu diễn tại rạp “xổ số kiến thiết” trên tuyến đường Lê Duẩn ngày nay (phường Sài Gòn, TP Hồ Chí Minh). Cảnh sát ngụy quyền mang súng đứng canh, anh em vẫn hát. Có sinh viên lo lắng hỏi ông: Hát những bài như vậy, nếu bị bắn thì sao? Ông chưa kịp trả lời, một thành viên trong đoàn đã nói: Nếu hy sinh thì trở thành liệt sĩ. Nhắc lại câu nói ấy, ông bảo lúc đó lòng mình có một cảm giác rất lạ. Giữa hiểm nguy, lời động viên của người bạn đã giúp ông thêm vững lòng. 

Từ năm 1973, ông làm Đoàn trưởng Đoàn Văn nghệ sinh viên, học sinh Sài Gòn thuộc Tổng hội Sinh viên Sài Gòn. Để qua mắt mật thám, duy trì hoạt động, đoàn phải nhiều lần đổi tên. Nhưng dù mang tên gọi nào, những người trẻ vẫn tìm đến nhau, hát cho đồng bào đang cùng chịu nỗi đau chiến tranh, cùng mong ngày đất nước liền một dải.

Trong câu chuyện hôm ấy, ông nhắc đến ca khúc “Hát mừng quê hương thống nhất”. Theo lời ông kể, bài ca được viết vào tháng 1-1975, gửi gắm niềm mong đợi ngày hai miền Bắc - Nam sum họp một nhà. Chỉ vài tháng sau, Chiến dịch Hồ Chí Minh toàn thắng, niềm mong đợi ấy đã trở thành hiện thực.

Rồi ông hát cho chúng tôi nghe với niềm tự hào: “Chim bay bốn phương tin hòa bình về trên quê ta. Mây trôi khắp nơi reo mừng bài ca quê ta chiến thắng. Từ đồng xanh vang lên lời hát, từ phố phường reo ca. Việt Nam chiến thắng, ngày hòa bình thống nhất quê hương… Từ Sài Gòn bay ra Việt Bắc, núi rừng Trường Sơn anh dũng muôn năm”.

  Nhạc sĩ Trần Xuân Tiến ký tặng phóng viên cuốn tuyển tập ca khúc của ông. 

Sau ngày 30-4-1975, trên cương vị Trưởng đoàn Văn nghệ học sinh, sinh viên Sài Gòn - Gia Định, ông tiếp tục cùng anh em đi biểu diễn phục vụ đồng bào. Những người từng hát dưới sự đe dọa, từng vội vã chạy khỏi nơi biểu diễn, giờ được hát trọn bài ca giữa niềm vui đất nước thống nhất.

Năm 1977, đoàn văn nghệ giải thể sau khi hoàn thành “sứ mệnh”, ông được phân công về công tác tại Nhà Thiếu nhi TP Hồ Chí Minh. Ông đã góp phần hình thành, dẫn dắt Đội Ca của Nhà Thiếu nhi, bồi dưỡng, phát hiện những tài năng âm nhạc nhỏ tuổi.

Những bài hát trong sáng, gần gũi như “Hái ổi”, “Học đánh vần”, “Về với cội nguồn”, “Thành phố Bác Hồ, thành phố của em”, “Em vẫn yêu mùa hè”, “300 năm thành phố của em”, “Em làm công an tí hon”, “Mặt trời tuổi thơ”… đã góp phần làm phong phú đời sống tinh thần, nuôi dưỡng tình yêu gia đình, quê hương và niềm tự hào về Thành phố mang tên Bác trong nhiều thế hệ măng non.

Năm 1986, ông theo học tại Nhạc viện TP Hồ Chí Minh, bổ sung kiến thức âm nhạc cho chặng đường hoạt động của mình. Ông từng đảm nhiệm các cương vị Trưởng ban Văn nghệ Đài Tiếng nói nhân dân TP Hồ Chí Minh; Trưởng phòng Văn hóa - Văn nghệ, Ban Tuyên giáo Thành ủy TP Hồ Chí Minh. Qua những chặng đường công tác, học tập, ông vẫn bền bỉ sáng tác, gắn bó với phong trào thanh niên qua “Tuổi trẻ 20”, “Hành khúc sinh viên”, “Tuổi trẻ miền Đông”, “Thành phố màu xanh”…

Giờ đây, nhạc sĩ Trần Xuân Tiến đã đi xa, những điều tôi chưa kịp hỏi đành gửi vào niềm thương tiếc. Cuốn tuyển tập ca khúc ông trao tặng và tiếng hát còn lưu trong những thước phim sẽ mãi gợi nhắc tôi về cuộc gặp hôm ấy…