Lưu giữ đường nét mỹ thuật truyền thống

Lưu giữ đường nét mỹ thuật xưa

Hoa văn trống đồng, đường chạm trên long sàng đền Vua Đinh, hình khắc và bích họa tại Liên Hoa Động được giới thiệu qua các bản thác và tư liệu nghiên cứu trong triển lãm “Cổ Kim Quán Bích”. Bên cạnh những bức họa, bản thác minh văn là các sản phẩm gốm, gỗ, đá được phát triển từ mô-típ mỹ thuật truyền thống. Những tư liệu và sản phẩm này được ERCA phối hợp với Bảo tàng Lịch sử - Văn hóa, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội đưa đến công chúng.

Để có những tư liệu ấy là quá trình khảo sát, nghiên cứu và tích lũy qua nhiều năm. Theo anh Đào Xuân Ngọc, nhà sáng lập ERCA, trung tâm thực hiện dự án “Hành trình Thác bản Việt Nam”, tìm đến các di tích trên cả nước để khảo sát và rập thác bản. Nguồn tư liệu còn được bổ sung qua quá trình nghiên cứu, xây dựng hồ sơ bảo vật quốc gia, kết nối với các nhà sưu tập và tìm hiểu hiện vật đang được lưu giữ tại bảo tàng, di tích.

Không gian trưng bày của triển lãm.

Thác bản ghi lại chữ khắc, đường nét và hoa văn trên bề mặt hiện vật. Từ một hình khắc gắn với vách đá hay một đường chạm trên đồ thờ, bản thác tạo thêm tư liệu để người nghiên cứu quan sát, đối chiếu. Những chi tiết vốn khó tiếp cận trực tiếp cũng có thể được tìm hiểu qua hình thức này.

Mỗi nhóm tư liệu đặt ra những yêu cầu tìm hiểu riêng. Hoa văn trống đồng thời tiền sử, sơ sử hay hình khắc thời trung đại đều gắn với đặc điểm mỹ thuật và bối cảnh lịch sử cụ thể. Việc ghi lại đường nét là cơ sở để tiếp tục nghiên cứu bố cục, cách tổ chức họa tiết và ý nghĩa của chúng.

Với ERCA, nguồn tư liệu thu thập được còn phục vụ việc lựa chọn mô-típ cho các sản phẩm ứng dụng. Muốn đưa một hoa văn vào thiết kế, người thực hiện cần hiểu đặc điểm của nó trên hiện vật gốc. Công việc nghiên cứu vì thế được tiếp nối bằng những thử nghiệm về chất liệu và cách thể hiện.

Từ tư liệu đến thực hành

Anh Đào Xuân Ngọc chia sẻ những giá trị của mỹ thuật truyền thống qua những bản thác bản.

Trên những tấm gốm, gỗ, các mô-típ mỹ thuật cổ được thể hiện dưới hình thức mới. Mỗi chất liệu có đặc tính riêng, đòi hỏi người thực hiện cân nhắc cách xử lý đường nét, bố cục để giữ được đặc trưng của hoa văn.

Theo anh Đào Xuân Ngọc, việc phát triển sản phẩm cần dựa trên cấu trúc của tư liệu gốc, tránh sao chép máy móc hoặc tùy ý thay đổi họa tiết. Quá trình ấy bắt đầu từ nghiên cứu, sau đó mới lựa chọn phương án thể hiện phù hợp. Những bản thác và kết quả khảo sát trở thành nguồn tham khảo cho hoạt động thiết kế, chế tác.

ERCA cũng kết nối với các làng nghề, trong đó có làng đá mỹ nghệ Ninh Vân, để đưa nguồn tư liệu đến gần hơn với nghệ nhân. Sự trao đổi giữa người nghiên cứu và người làm nghề giúp xem xét khả năng ứng dụng của từng mô-típ. Từ đó, nghệ nhân có thêm căn cứ khi lựa chọn hoa văn cho sản phẩm, còn các kết quả nghiên cứu có cơ hội được sử dụng trong thực tế.

Với người học, việc tiếp cận mỹ thuật cổ được mở rộng qua hoạt động thực hành. Tại khu vực “Thể Nhập”, sinh viên được hướng dẫn kỹ thuật in, dập thác bản thủ công. Qua từng thao tác, các bạn có dịp quan sát kỹ hơn đường nét và hiểu sự cẩn trọng cần có khi làm tư liệu.

Anh Đào Xuân Ngọc cho biết ý tưởng này xuất phát từ việc sinh viên thường tiếp cận hiện vật qua lớp kính bảo tàng. ERCA muốn tạo thêm điều kiện để người học tìm hiểu mỹ thuật truyền thống bằng thực hành, bổ sung cho việc quan sát và đọc tài liệu.

Trải nghiệm thực hình kỹ thuật in, dập thác bản thủ công tại triển lãm.

Việc tự tay thực hiện giúp người tham gia hiểu thêm công việc phía sau một bản thác. Những đường nét nhìn thấy trên giấy đòi hỏi quá trình quan sát và thao tác tỉ mỉ. Khi chú ý đến từng chi tiết, người học cũng có thêm cơ sở để nhận biết đặc điểm của hoa văn, thay vì chỉ ghi nhớ hình dáng chung của hiện vật.

Từ khảo sát di tích đến làm tư liệu, hướng dẫn thực hành và kết nối với làng nghề, ERCA tìm cách đưa nguồn tư liệu đã tích lũy vào sử dụng. Một bản thác có thể phục vụ nghiên cứu, trở thành tài liệu học tập hoặc gợi ý cho nghệ nhân trong quá trình chế tác. Những đường nét mỹ thuật xưa nhờ đó tiếp tục được tìm hiểu trong công việc hôm nay.