Từ thanh tre đến thế cân bằng

Tại cơ sở chuồn chuồn tre nghệ thuật Tái Tân ở Thạch Xá (xã Tây Phương, Hà Nội) những thanh tre được người thợ đo, cắt, vót rồi tạo hình thành thân và cánh chuồn chuồn. Để hoàn thiện một sản phẩm, các công đoạn không chỉ dừng lại ở việc tạo hình bên ngoài mà còn cần cân chỉnh để chuồn chuồn có thể giữ thăng bằng trên một điểm tựa nhỏ.

Ông Nguyễn Văn Tái (56 tuổi), chủ cơ sở cho biết, tạo hình và cân chỉnh là hai công đoạn đòi hỏi nhiều kinh nghiệm nhất. Theo ông, sản phẩm nhìn qua có vẻ đơn giản, nhưng chỉ cần các bộ phận không cân đối, khả năng giữ thăng bằng cũng có thể bị ảnh hưởng.

Ông Tái tỉ mỉ, khéo léo trong từng thao tác vót tre, tạo hình thân và cánh chuồn chuồn. 

“Nguyên tắc của nó là dựa vào vật lý, hai bên cánh phải đều nhau, cân đối với nhau. Quan trọng là phải cân chỉnh sao cho chuồn chuồn giữ được thăng bằng”, ông Tái giải thích. Theo nghệ nhân,  kinh nghiệm của người làm nghề thể hiện rõ nhất ở khâu tạo hình và điều chỉnh từng bộ phận để chuồn chuồn tre có thể đứng vững trên điểm tựa nhỏ.

Ông Tái chia sẻ phần lớn công việc được thực hiện bằng tay: “Công đoạn chế tác này gần như hoàn toàn làm thủ công, chiếm khoảng 99%. Máy móc chủ yếu hỗ trợ mài, làm nhẵn bề mặt. Còn các bộ phận như cánh vẫn được tạo hình bằng tay. Sản phẩm không được làm theo khuôn cố định mà cần sự điều chỉnh trong từng công đoạn”.

Lý giải khả năng giữ thăng bằng

Khả năng đứng vững trên đầu ngón tay của chuồn chuồn tre không chỉ đến từ sự khéo léo của người thợ mà còn liên quan đến nguyên lý trọng tâm.

Theo tài liệu giáo dục khoa học của Trung tâm Giáo dục Không gian, Cơ quan Thám hiểm Hàng không Vũ trụ Nhật Bản về các đồ chơi giữ thăng bằng, ở kiểu đồ chơi như này, trọng tâm được bố trí thấp hơn điểm tựa. Khi đồ chơi nghiêng, trọng tâm có xu hướng nâng lên, dưới tác động của trọng lực, hệ có xu hướng trở về vị trí cân bằng.

Chuồn chuồn tre đứng vững trên đầu ngón tay nhờ cách phân bố khối lượng và sự cân chỉnh trọng tâm. 

Đối với chuồn chuồn tre, đôi cánh không chỉ gánh vác nhiệm vụ thẩm mỹ mà còn là “cánh tay đòn” định hình trọng tâm. Chỉ cần một bên cánh bị lệch vài milimét hoặc dày mỏng không đều, trọng tâm sẽ lệch khỏi điểm tựa, khiến chuồn chuồn nghiêng ngả và gục đổ ngay lập tức.

“Sau khi lắp ráp, chuồn chuồn tre được đặt lên các thanh phơi để kiểm tra độ cân bằng. Con nào bị nghiêng, lệch thì tôi phải điều chỉnh lại cho đến khi đứng vững. Những sản phẩm gãy cánh hoặc hư hỏng không thể khắc phục mới phải bỏ đi”, ông Tái cho biết.

Từ khâu tạo hình đến hoàn thiện, mỗi sản phẩm chuồn chuồn tre đều cần sự tỉ mỉ để đạt được hình dáng cân đối và đặc trưng riêng của đồ chơi dân gian Thạch Xá. 

Từ những thanh tre mộc mạc của làng quê Việt Nam, qua tư duy sáng tạo và sự am hiểu về các nguyên lý vật lý của người thợ Thạch Xá, chuồn chuồn tre đã vượt ra khỏi không gian làng nghề. Ngày nay, chuồn chuồn tre không chỉ là đồ chơi hoài niệm của thiếu nhi mà còn trở thành sản phẩm trang trí, quà lưu niệm và món quà ngoại giao độc đáo theo chân du khách đi khắp thế giới.