Làm phim tài liệu cần bản lĩnh và sự dấn thân

Thách thức trong thời đại số

Phóng viên (PV): Ông nhìn nhận như thế nào về vị trí của phim tài liệu trong đời sống văn hóa hiện nay?

Đạo diễn, NSƯT Trịnh Quang Tùng: Trong đời sống văn hóa hiện nay, phim tài liệu vẫn có vị trí nhất định, thậm chí khoảng 5 năm trở lại đây đang dần có những tín hiệu tốt. Số lượng khán giả quan tâm, theo dõi phim tài liệu trên truyền hình cũng như đến rạp xem phim tài liệu tăng đáng kể. Một số phim tài liệu của Việt Nam đã tạo được tiếng vang tại các liên hoan phim trong nước và quốc tế, có phim lọt vào danh sách đề cử giải Oscar (giải thưởng điện ảnh danh giá nhất thế giới) như phim “Những đứa trẻ trong sương” của đạo diễn Hà Lệ Diễm. Một số phim của các nhà làm phim trẻ thu hút khán giả và bước đầu tạo doanh thu khi phát hành thương mại tại rạp. Chẳng hạn, phim “Chuyện ngày hôm qua” của đạo diễn Đặng Linh, kể về ban nhạc Bức Tường, từng được chiếu tại rạp với những suất chiếu kín khán giả và thu về lợi nhuận. Điều đó cho thấy sức lan tỏa của phim tài liệu Việt Nam đang trở nên rộng khắp.

Cùng với đó, khán giả hiện nay đến với phim tài liệu không chỉ để thưởng thức mà còn bày tỏ cảm xúc của họ sau khi xem phim và lan tỏa phim tới vòng tròn cộng đồng của họ. Có lẽ vì phim tài liệu cho họ thấy được chính mình, thấy đời sống của mình, thấy những câu chuyện có ý nghĩa để chia sẻ với người khác. Vị trí tốt của phim tài liệu là khi phim tạo được giá trị, ý nghĩa đối với người xem.

Đạo diễn, Nghệ sĩ Ưu tú Trịnh Quang Tùng.

PV: Trước bối cảnh các loại hình truyền thông, nghệ thuật hiện đại phát triển mạnh mẽ, ông cho rằng những người làm phim tài liệu có những thuận lợi và đối diện với khó khăn gì?

Đạo diễn, NSƯT Trịnh Quang Tùng: Hiện nay, người làm phim tài liệu có khá nhiều thuận lợi. Trước hết là về công nghệ. Các thiết bị tác nghiệp ngày càng nhỏ gọn, chất lượng hình ảnh ngày càng cao. Nhờ vậy, nghệ sĩ có thể làm chủ phương tiện kỹ thuật trong khâu tiền kỳ, quá trình tác nghiệp và hậu kỳ. Các công đoạn và thành phần tham gia vào quá trình sản xuất phim cũng được rút gọn hơn so với trước đây, giúp tác giả chủ động hơn về thời gian, cách thể hiện và cảm xúc sáng tạo trong quá trình làm phim. Một thuận lợi nữa là khả năng tiếp cận thông tin. Với sự phát triển của internet và mạng xã hội, người làm phim có thể tiếp cận một khối lượng thông tin rất lớn cả ở trong và ngoài nước. Đây là nguồn chất liệu phong phú để nghệ sĩ tìm kiếm, phát hiện những đề tài mới.

Bên cạnh đó, người làm phim tài liệu cũng đối mặt với một số thách thức. Quá nhiều thông tin cũng là một trở ngại, đòi hỏi người nghệ sĩ phải tìm được điều gì mới, điều gì có chiều sâu trong câu chuyện mà rất nhiều người đã biết, rất nhiều người cùng tiếp cận. Thời đại bùng nổ thông tin đòi hỏi nghệ sĩ càng phải tìm tòi, kiểm chứng và chắt lọc thông tin thật kỹ để tìm ra đề tài, góc độ tiếp cận riêng. Nếu không tác phẩm chỉ là sự lặp lại những gì công chúng đã biết. Một khó khăn khác là bài toán tìm đầu ra cho phim tài liệu. Thời lượng dành cho loại hình này trên các kênh truyền thống như truyền hình ngày càng giảm, trong khi một số rạp của Nhà nước và đa số rạp tư nhân chưa chiếu nhiều phim tài liệu. Làm thế nào để vừa tận dụng được nền tảng số, vừa đưa những tác phẩm có giá trị đến các không gian chiếu phim phù hợp luôn là trăn trở của đội ngũ sản xuất, quản lý. Ngoài ra, người làm phim tài liệu hiện nay cũng thiếu hụt các đạo diễn, quay phim, biên kịch chuyên sâu trong nghề và thiếu một thế hệ làm phim tài liệu trẻ, đam mê và tài năng.

Thêm động lực từ chính sách mới

PV: Làm phim tài liệu đòi hỏi ở người nghệ sĩ bản lĩnh, sự dấn thân và niềm đam mê khám phá. Ông có thể giải thích rõ hơn về điều này? Làm sao để các nghệ sĩ rèn luyện được những phẩm chất đó?

Đạo diễn, NSƯT Trịnh Quang Tùng: Làm phim tài liệu có những cái khó riêng. Tìm được đề tài làm phim đã là một thử thách. Có những đề tài mang tính phản biện, điều tra, buộc người làm phim phải tìm hiểu sâu, xông xáo, trực tiếp tiếp cận với những vấn đề phức tạp của đời sống; đối diện với những khó khăn, thậm chí nguy hiểm. Quá trình làm phim tài liệu phụ thuộc rất nhiều vào đời sống, từ lịch quay, bối cảnh, nhân vật, hành động... yêu cầu nghệ sĩ phải kiên trì theo đuổi đề tài và khao khát kể những câu chuyện chân thực về cuộc sống. Quá trình ấy, nếu không có bản lĩnh và sự dấn thân thì không thể hoàn thành tác phẩm.

Hình ảnh trong phim tài liệu “Những đứa trẻ trong sương”. Ảnh do đoàn làm phim cung cấp

Bản lĩnh của người làm phim tài liệu trước hết là bản lĩnh sống, dám dấn thân, đương đầu. Bản lĩnh được xây dựng trên nền tảng kiến thức nghề nghiệp vững vàng. Từ đó, nghệ sĩ mới có thể tự tin tìm tòi, sáng tạo và tạo ra dấu ấn riêng trong tác phẩm. Bản lĩnh còn nằm ở kiến thức xã hội, bởi người làm phim tài liệu cần hiểu rộng về xã hội nhưng cũng phải hiểu sâu về lĩnh vực lựa chọn làm phim. Bản lĩnh để khai thác, tiếp nhận, phân tích các kiến thức, tri thức để phục vụ cho tác phẩm. Ngoài ra, bản lĩnh nghề nghiệp của người làm phim tài liệu hiện nay còn thể hiện ở ý thức tôn trọng bản quyền. Khi khai thác hình ảnh, âm thanh, tư liệu hay nhân vật, người làm phim phải có sự chuyên nghiệp, bảo đảm về mặt pháp lý.

Muốn có được những phẩm chất ấy, theo tôi, nghệ sĩ phải rèn luyện bằng cách không ngừng học hỏi, quan sát, phân tích các vấn đề xã hội; say mê, tận tâm và không ngừng trăn trở với nghề; thường xuyên đặt câu hỏi, phân tích và chọn lọc thông tin. Bên cạnh nỗ lực cá nhân, người làm phim cũng rất cần sự đồng hành của đồng nghiệp, cơ quan, các tổ chức xã hội, nguồn lực xã hội hóa để tạo nên những tác phẩm có giá trị và có khả năng tiếp cận đông đảo công chúng.

PV: Từ góc nhìn của một người làm nghề lâu năm, ông đánh giá như thế nào về tác động của một số chủ trương của Đảng, Nhà nước mới đây đối với người làm phim tài liệu nói riêng và giới làm phim nói chung?

NSƯT Trịnh Quang Tùng: Những chủ trương mới đây của Đảng và Nhà nước là nguồn động viên, động lực rất quan trọng đối với ngành văn hóa, trong đó có lĩnh vực điện ảnh và phim tài liệu. Trong đó, tôi rất quan tâm đến Nghị quyết số 80-NQ/TW ngày 7-1-2026 của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam và Nghị định số 189/2026/NĐ-CP ngày 28-5-2026 của Chính phủ quy định về phát hành, phổ biến phim phục vụ nhiệm vụ chính trị.

Sau khi Nghị quyết 80 được ban hành, các cơ sở sản xuất phim có thêm điều kiện được đầu tư, khuyến khích sản xuất nhiều tác phẩm hơn. Tư duy làm phim cũng đang chuyển từ những kế hoạch ngắn hạn sang những chương trình, chiến lược dài hạn. Mặt khác, các nghệ sĩ cũng chủ động, tích cực hơn trong đề xuất đề tài mà họ cho rằng có giá trị, phù hợp với định hướng của cơ quan, tổ chức và góp phần tuyên truyền, lan tỏa những giá trị tốt đẹp.

Đặc biệt, Nghị định số 189/2026/NĐ-CP được ban hành có ý nghĩa lớn với giới làm phim. Trước đây, việc phổ biến phim với công chúng đôi khi bị hạn chế bởi nhiều quy định liên quan đến tài sản công, cơ chế khai thác và vấn đề lợi nhuận. Theo quy định mới, các đơn vị sản xuất được chủ động hơn trong việc đưa tác phẩm đến công chúng: Phim có thể được phát trên truyền hình, các nền tảng số, mạng xã hội hoặc những hình thức phù hợp khác. Nếu phát hành tại các rạp và có doanh thu thì các quyền lợi được xác định minh bạch, các đơn vị tư nhân sẽ có động lực tham gia phát hành và đưa phim đến với khán giả.

Nhìn tổng thể, tôi cho rằng những chính sách mới đang mở ra nhiều cơ hội cho người làm phim. Phim tài liệu, bằng ngôn ngữ của mình, sẽ cung cấp những câu chuyện xác thực, tích cực, giàu chiều sâu về đất nước, con người Việt Nam; góp phần gìn giữ, phát huy bản sắc văn hóa dân tộc, bồi đắp niềm tin của nhân dân đối với Đảng, Nhà nước và chế độ xã hội chủ nghĩa.

PV: Trân trọng cảm ơn ông!