Chuồn chuồn tre không chỉ là món đồ chơi gắn với ký ức tuổi thơ của nhiều thế hệ mà còn là sản phẩm thể hiện sự khéo léo của người thợ thủ công. Đằng sau dáng vẻ nhỏ bé, giản dị ấy là nhiều công đoạn đòi hỏi sự tỉ mỉ, từ chọn tre, tạo hình đến sơn màu và trang trí. Mỗi sản phẩm hoàn thiện là kết quả của quá trình lao động cần mẫn, góp phần duy trì nghề truyền thống ở Thạch Xá.

Ông Nguyễn Văn Tái (56 tuổi), chủ cơ sở chuồn chuồn tre nghệ thuật Tái Tân, là người đầu tiên đưa nghề làm chuồn chuồn tre về phát triển tại làng Thạch Xá (Hà Nội). 

Ông Nguyễn Văn Tái cho biết, trước đây ông làm nghề chụp ảnh dịch vụ cho khách du lịch đến chùa Tây Phương. Trong quá trình làm việc, ông thường mang theo chuồn chuồn tre làm đạo cụ chụp ảnh và nhận thấy nhiều du khách thích thú với món đồ chơi thủ công này. Từ sự quan tâm đó, ông dành thời gian tìm hiểu, nghiên cứu và phát triển nghề làm chuồn chuồn tre. Tính đến nay, ông đã làm nghề được 30 năm, mang hàng nghìn con chuồn chuồn tre đến với mọi miền Tổ quốc.

Chia sẻ về quá trình tạo nên sản phẩm, ông Tái bộc bạch: “Để hoàn thiện một con chuồn chuồn tre cần trải qua nhiều công đoạn, từ chuẩn bị nguyên liệu, tạo hình đến trang trí. Mỗi bước đều đòi hỏi sự cẩn thận, kiên trì để bảo đảm hình dáng và khả năng giữ thăng bằng của chuồn chuồn”.

Tre bánh tẻ được lựa chọn làm nguyên liệu chính. Tre không được quá non hoặc quá già để đáp ứng yêu cầu tạo hình và độ bền của sản phẩm. 
Sau khi chọn tre, người thợ bổ đôi, cạo lớp tinh tre rồi đem phơi để hạn chế ẩm mốc, mối mọt. Tre khô được cưa thành từng đoạn nhỏ, chuẩn bị cho các công đoạn gia công tiếp theo. 
Những đoạn tre sau khi chẻ được người thợ vót mỏng, tạo phôi trước khi tiến hành mài và định hình phần thân, cánh chuồn chuồn. 
Khâu lắp cánh vào thân đòi hỏi sự chính xác để chuồn chuồn có thể giữ thăng bằng trên các điểm tựa. Ông Tái tâm sự: “Công đoạn khó nhất là khâu chắp cánh vào thân, làm sao để con chuồn chuồn đậu trên thân tre được cân đối”. Hai cánh phải được lắp dồn về phía trước để trọng tâm tập trung ở phần đầu chuồn chuồn. Sau nhiều năm làm nghề, ông Tái cho biết có thể nhận biết cách ghép cánh phù hợp với từng thân tre, nhờ đó rút ngắn đáng kể thời gian thao tác so với những ngày đầu. 

Khi chuồn chuồn có thể đứng vững trên các điểm tựa mà không bị đổ, công đoạn tạo hình cơ bản được xem là đạt yêu cầu. 
Sau khi hoàn thiện hình dáng, chuồn chuồn tre được chuyển đến khu vực sơn màu. Các sản phẩm khoác lên mình nhiều gam màu như đỏ, vàng, xanh lá, xanh lam... Người thợ phải điều chỉnh lượng sơn phù hợp, tránh để sơn quá loãng hoặc quá đặc, ảnh hưởng đến bề mặt sản phẩm. 
Chuồn chuồn tre sau khi sơn được đưa vào khu vực có mái che để phơi khô. Theo ông Tái, ánh nắng quá gắt hoặc môi trường ẩm ướt đều có thể ảnh hưởng đến chất lượng lớp sơn. Quá trình này thường kéo dài từ 2 đến 3 ngày để sản phẩm khô và đạt yêu cầu. 
Những họa tiết trang trí ở công đoạn cuối, tạo điểm nhấn cho sản phẩm. Hình vẽ trên thân chuồn chuồn thường lấy cảm hứng từ những hình ảnh, biểu tượng gần gũi với làng quê Việt Nam. 

Các sản phẩm hoàn thiện được sắp xếp, phơi khô và chờ chuyển đến khách hàng. Từ những thanh tre ban đầu, chuồn chuồn tre dần thành hình qua nhiều công đoạn thủ công nối tiếp nhau. 
Bên cạnh kiểu dáng chuồn chuồn truyền thống, người thợ còn sáng tạo thêm nhiều hình thù như rùa biển, chim, bươm bướm... Sự đa dạng về hình dáng giúp sản phẩm tiếp cận nhiều đối tượng khách hàng, đồng thời giữ lại nét đặc trưng của đồ chơi thủ công dân gian. 

Từ những thanh tre giản dị đến những sản phẩm nhiều màu sắc, nghề làm chuồn chuồn tre ở Thạch Xá được duy trì qua sự khéo léo và bền bỉ của người thợ. Trong từng công đoạn, những kỹ thuật thủ công được tích lũy qua năm tháng tiếp tục tạo nên nét riêng cho sản phẩm, góp phần giữ gìn một nghề truyền thống giữa đời sống hôm nay.