Thế giới thời đàm: Trung Đông bấp bênh trước toan tính chiến lược mới

Ngày 6-11, chỉ ba ngày sau cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ khiến Đảng Cộng hòa mất quyền kiểm soát cả hai viện Quốc hội, Tổng thống Mỹ Donald Trump xác nhận quân đội nước này tiến hành cuộc tấn công hạn chế nhằm vào hệ thống phòng không Iran. Diễn biến ấy cho thấy kết quả bầu cử có thể dựng thêm rào cản đối với chính quyền Mỹ, nhưng chưa làm thay đổi ngay cách Washington sử dụng sức mạnh quân sự với Tehran.

Tên lửa Iran rời bệ phóng trong cuộc thử nghiệm vào tháng 5-2023. Ảnh: AP

Theo báo Israel Hayom, các quan chức ngoại giao Israel và Mỹ nhận định thất bại bầu cử có thể thúc đẩy ông Donald Trump đẩy nhanh việc hoàn thành các mục tiêu đối với Iran. Giá nhiên liệu tăng cao, gây bất lợi cho Đảng Cộng hòa, cũng khiến vấn đề Iran gắn chặt hơn với sức ép chính trị ở nước Mỹ.

Dẫu vậy, quyết tâm xử lý dứt điểm hồ sơ Iran của chính quyền Tổng thống Donald Trump phải đối diện với bài toán nguồn lực trong bối cảnh Đảng Cộng hòa thất bại trong cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ. Quốc hội mới do Đảng Dân chủ kiểm soát, bắt đầu hoạt động từ tháng 1-2027, chắc chắn sẽ không để Nhà Trắng thoải mái tiến hành các chiến dịch quân sự và sử dụng ngân sách chiến tranh theo ý mình. Lời kêu gọi thông qua khoản ngân sách bổ sung cho quốc phòng ít nhất 350 tỷ USD của Bộ trưởng Chiến tranh Mỹ Pete Hegseth vì thế sẽ không dễ mà được đáp ứng. 

Sức ép đối với những nỗ lực của chính quyền ở Washington trong thúc đẩy các mục tiêu ở Iran còn đến từ thị trường năng lượng đang tiềm ẩn những nguy cơ khó kiểm soát một khi xung đột bùng phát trở lại. Tại Hội nghị Dầu khí Quốc tế Abu Dhabi, giới chuyên gia cảnh báo nguy cơ xung đột tái diễn tiếp tục giữ giá dầu ở mức cao, dù xuất khẩu dầu khí vùng Vịnh đã phục hồi khoảng 80% so với trước xung đột. Nỗ lực tăng vận chuyển qua những tuyến tránh eo biển Hormuz của Saudi Arabia và Các Tiểu vương quốc Arab thống nhất (UAE) vẫn bị giới hạn bởi năng lực và chi phí. Bởi vậy, mỗi bước leo thang quân sự đều có thể làm nặng thêm chính gánh nặng kinh tế trong nước do giá nhiên liệu tăng cao mà Washington đang muốn tháo gỡ.

Trong khi ở phía bên kia, Tehran cũng không đặt toàn bộ lựa chọn vào một hướng. Trong bài phân tích trên Foreign Policy, Ashkan Hashemipour, nghiên cứu sinh tiến sĩ tại Đại học Oxford, cho rằng Iran đang chuẩn bị nhiều phương án ứng phó với những bước đi tiếp theo của Tổng thống Donald Trump. 

Cuộc gặp giữa giới lãnh đạo Iran với các quan chức cấp cao Saudi Arabia, Pakistan và Thổ Nhĩ Kỳ cho thấy Tehran vẫn coi trọng giải pháp ngoại giao để tìm lối thoát cho cuộc chiến. Sự tham gia đồng thời của đại diện an ninh, quân sự, tổng thống và ngoại trưởng Iran phản ánh mức độ đồng thuận nhất định trong hệ thống chính trị nước này. Đây là cơ sở đáng chú ý, bởi những nỗ lực đối thoại trước đây từng gặp khó khăn khi thiếu sự ủng hộ của các cơ quan quân sự và an ninh.

Tuy nhiên, cùng với việc thúc đẩy đối thoại, Iran vẫn không lơ là việc khôi phục năng lực tác chiến. Việc bổ nhiệm ông Mehrdad Akhlaghi, người có kinh nghiệm trong công nghiệp tên lửa và quốc phòng, làm Bộ trưởng Bộ Quốc phòng cho thấy Tehran chú trọng phục hồi kho tên lửa và thiết bị bay không người lái. Quốc gia Hồi giáo cũng xác nhận đã dỡ bỏ giới hạn tự áp đặt về tầm bắn tên lửa, sẵn sàng đáp trả "tức thì và hiệu quả" trước mọi mối đe dọa. Những động thái này phản ánh sự tính toán cẩn trọng của Iran, đó là vừa tìm kiếm khả năng hòa hoãn, nhưng cũng đồng thời chuẩn bị cho tình huống không thể đừng là tiếp tục chiến tranh.

Đáng lo ngại hơn là những tranh luận về nên hay không tiếp tục theo đuổi học thuyết hạt nhân tại Iran lại trở nên gay gắt trong bối cảnh nhạy cảm hiện nay. Theo The New York Times, ngày càng nhiều chính trị gia và giáo sĩ nước này kêu gọi từ bỏ cam kết không phát triển vũ khí hạt nhân. Chuyên gia Mohammad Ali Shabani nhận định Iran từng rơi vào tình thế phải trả giá cho một loại vũ khí mà mình không sở hữu. Tuy nhiên, nhà ngoại giao Kourosh Ahmadi cảnh báo những lời kêu gọi chế tạo bom hạt nhân có thể làm tăng nguy cơ bị tấn công và gây khó cho nỗ lực ngăn chặn chiến tranh. Tehran chưa đưa ra quyết định mới, nhưng cuộc tranh luận cho thấy sức ép quân sự đang tác động sâu vào tư duy an ninh của nước này. Và mọi quyết định của Tehran vào thời điểm này đều có thể tác động thẳng tới quyết định chiến tranh ở Washington. 

Tại Israel, liên minh của Thủ tướng Benjamin Netanyahu mất thế đa số trong Quốc hội khiến việc thành lập chính phủ thêm khó khăn. Cùng lúc, theo báo Ynet, giới chức Israel vẫn tìm cách làm rõ tuyên bố của Tổng thống Mỹ về chấm dứt viện trợ quân sự. Khoản viện trợ 7,6 tỷ USD cho hai năm còn lại của thỏa thuận hiện hành vì thế đối mặt với những bấp bênh. Biến động trong nước và quan hệ đồng minh đang cùng thu hẹp dư địa tính toán của Israel liên quan tới vấn đề Iran, mà Tel Aviv còn mong muốn dứt điểm hơn cả Washington.  

Trong bối cảnh Trung Đông phải đối mặt với nguy cơ xung đột tái diễn, đề xuất trung gian của Qatar nhằm nối lại đàm phán Mỹ-Iran đang được hy vọng mở ra một lối thoát nhưng cũng rất mong manh. Kết quả các cuộc bầu cử ở Mỹ và Israel tạo thêm sức ép điều chỉnh chính sách chiến tranh của các bên, nhưng chưa đủ để bảo đảm cho hòa hoãn, một khi vẫn còn đó những lời đe dọa và chuẩn bị cho chiến tranh. Triển vọng ổn định và hòa bình Trung Đông trước mắt vì thế vẫn đầy bất định.