Cuộc gặp diễn ra trong bối cảnh liên minh quân sự lớn nhất thế giới NATO đang phải đối mặt với nhiều thách thức mới, trong khi các thành viên châu Âu cũng tìm cách tăng cường vai trò của mình trong cấu trúc liên minh này. Thông điệp được các nhà lãnh đạo E5 đưa ra rất rõ ràng: “Châu Âu cần đoàn kết hơn để thích ứng với những biến động của tình hình thế giới”.

Thời gian qua, châu Âu liên tiếp đối mặt với các thách thức chưa từng có. Tình hình xung đột Nga - Ukraine vẫn chưa có dấu hiệu kết thúc. Bất ổn tại Trung Đông vẫn tiềm ẩn nguy cơ tái bùng phát xung đột, đe dọa đến an ninh năng lượng và các tuyến hàng hải trọng yếu. Bên cạnh đó, Mỹ không ngừng gia tăng sức ép lên các đồng minh châu Âu về nhiệm vụ chia sẻ gánh nặng an ninh trong khối NATO, tăng chi tiêu quốc phòng và giảm phụ thuộc vào Mỹ. Những diễn biến này khiến các nước châu Âu nhận thấy họ cần đoàn kết và chủ động hơn trong việc bảo đảm an ninh của chính mình.

Lãnh đạo 5 nước châu Âu gồm Đức, Pháp, Anh, Italy và Ba Lan (E5) phát biểu trước báo chí sau cuộc gặp gỡ. Ảnh: AP

Cuộc họp E5 diễn ra sau một loạt sự kiện phơi bày những căng thẳng về vấn đề quốc phòng và an ninh, cho thấy nội bộ châu Âu cũng xuất hiện không ít bất đồng. Đó là vấn đề trong cách hỗ trợ Ukraine, các dự án hợp tác quốc phòng cho đến cách nhìn nhận một số vấn đề quốc tế vẫn còn nhiều khác biệt.

Hiểu một cách đơn giản, mỗi nước đều có những lợi ích, toan tính và ưu tiên riêng. Ba Lan và các nước Đông Âu vẫn ưu tiên đối phó Nga; Pháp tiếp tục thúc đẩy ý tưởng "tự chủ chiến lược"; Đức nhấn mạnh vai trò điều phối; còn Italy mong muốn có tiếng nói lớn hơn trong các quyết sách liên quan đến an ninh châu lục. Điều đó cho thấy, dù cùng là thành viên NATO, nhưng các nước châu Âu không phải lúc nào cũng thống nhất quan điểm.

Điểm đáng chú ý tại cuộc gặp lần này, các nhà lãnh đạo châu Âu không chỉ nói về việc duy trì sự đoàn kết trong châu Âu, trong NATO, mà còn nhấn mạnh việc tăng cường "trụ cột châu Âu" của liên minh. Điều đó có nghĩa, châu Âu cần nâng cao năng lực tự bảo đảm an ninh, thay vì phụ thuộc quá nhiều vào Mỹ. Mục tiêu đó không có nghĩa là tách khỏi NATO hay làm suy yếu quan hệ xuyên Đại Tây Dương, mà là xây dựng một châu Âu có khả năng chia sẻ trách nhiệm nhiều hơn trong khuôn khổ liên minh.

Diễn biến thực tế cho thấy, cấu trúc an ninh thế giới đang có nhiều thay đổi. Mỹ vẫn giữ vai trò dẫn dắt NATO, nhưng Washington cũng phải dành nguồn lực cho nhiều khu vực chiến lược khác. Điều đó khiến các nước châu Âu hiểu rằng họ không thể mãi dựa vào “chiếc ô an ninh” của Mỹ như trước đây. Muốn bảo đảm an ninh lâu dài, châu Âu cần đầu tư nhiều hơn cho quốc phòng và nâng cao khả năng phối hợp giữa các nước thành viên. Thủ tướng Đức Friedrich Merz, người đã mời các nhà lãnh đạo của Anh, Pháp, Italy và Ba Lan đến Berlin khẳng định: “Chúng ta cần đảm nhiệm vai trò lãnh đạo mạnh mẽ hơn trong lĩnh vực quốc phòng, an ninh; chúng ta cần củng cố trụ cột châu Âu trong NATO”.

Tuy nhiên, nói thì dễ, làm mới khó. Việc tăng chi tiêu quốc phòng sẽ tạo thêm áp lực cho ngân sách của nhiều nước, trong khi kinh tế vẫn còn nhiều khó khăn. Năm ngoái, các quốc gia thành viên NATO đã nhất trí tăng chi tiêu quốc phòng lên 5% tổng sản phẩm quốc nội (GDP) vào năm 2035. Trong khi một số quốc gia đã nhanh chóng thực hiện các cam kết, những quốc gia khác lại bị trì hoãn bởi những ràng buộc trong nước, gây ra những bất đồng với Tổng thống Mỹ Donald Trump.

Dù vậy, áp lực từ những vấn đề quốc phòng, an ninh khó lường cũng chính là động lực hối thúc các nước xích lại gần nhau hơn. Trong bối cảnh các thách thức ngày càng phức tạp và liên quan chặt chẽ với nhau, không quốc gia nào có thể tự mình giải quyết hiệu quả các vấn đề. Hợp tác, chia sẻ nguồn lực đang trở thành yêu cầu tất yếu.

Cuộc gặp tại Berlin vì thế không chỉ là bước chuẩn bị cho Hội nghị Thượng đỉnh NATO. Đây còn là tín hiệu cho thấy châu Âu đang từng bước điều chỉnh cách tiếp cận đối với các vấn đề an ninh, hướng tới vai trò chủ động hơn trong NATO. Hội nghị sắp tới sẽ cho thấy mức độ quyết tâm của các nước thành viên, không chỉ qua các tuyên bố chung, mà còn bằng những cam kết cụ thể về đầu tư quốc phòng và chia sẻ trách nhiệm. Trong một thế giới nhiều biến động, khả năng đoàn kết và thích ứng sẽ quyết định sức mạnh của NATO cũng như vị thế của châu Âu trong thời gian tới.