Thay vì chỉ theo đuổi tốc độ tối đa, máy bay chiến đấu hiện đại ngày càng chú trọng khả năng phát hiện mục tiêu, sống sót và tác chiến hiệp đồng.

Sự đánh đổi giữa tốc độ và khả năng tàng hình

Thời kỳ Chiến tranh Lạnh, tốc độ và khả năng cơ động được đặc biệt coi trọng. Máy bay F-4 Phantom II của Mỹ có thể đạt tốc độ khoảng Mach 2,2, trong khi MiG-25 của Liên Xô đạt khoảng Mach 3 trong những điều kiện nhất định. Thế nhưng, F-35, một trong những dòng máy bay chiến đấu tàng hình tiên tiến của Mỹ hiện nay, chỉ đạt tốc độ tối đa khoảng Mach 1,6. Ngay từ những năm 1960, máy bay trinh sát chiến lược SR-71 Blackbird đã có thể bay hành trình ở tốc độ Mach 3,2. Phải chăng máy bay càng hiện đại lại càng chậm?

Một nguyên nhân quan trọng khiến các nhà thiết kế máy bay chiến đấu hiện đại không còn tuyệt đối hóa tốc độ là những giới hạn về khí động học, nhiệt độ và vật liệu.

Khi bay ở tốc độ siêu âm, nhiệt độ bề mặt máy bay tăng cao, đặt ra yêu cầu khắt khe đối với kết cấu và vật liệu chịu nhiệt. Với máy bay tàng hình, vấn đề càng phức tạp bởi phải bảo đảm hiệu quả của lớp phủ hấp thụ sóng radar và các đặc điểm kết cấu giúp giảm khả năng bị phát hiện.

Thực tế, quá trình thử nghiệm F-35B và F-35C của Mỹ từng ghi nhận hiện tượng nhiệt độ cao gây hư hại lớp phủ tàng hình khi bay siêu âm trong những điều kiện nhất định, buộc hai phiên bản này phải áp dụng giới hạn đối với một số chế độ bay. Tuy nhiên, mức độ ảnh hưởng còn phụ thuộc vào thiết kế, vật liệu và điều kiện khai thác của từng loại máy bay.

Bên cạnh đó, duy trì tốc độ rất cao, nhất là khi sử dụng chế độ đốt tăng lực, làm gia tăng mức tiêu thụ nhiên liệu, rút ngắn thời gian hoạt động và ảnh hưởng đến bán kính tác chiến. Nhiệt độ bề mặt cùng khí thải động cơ tăng cũng khiến máy bay có nguy cơ bị phát hiện qua tín hiệu hồng ngoại.

Như vậy, tốc độ không đơn thuần là khả năng bay nhanh đến đâu, mà còn là bài toán đánh đổi giữa tính năng bay, khả năng tàng hình, tầm hoạt động và hiệu quả tác chiến.

Máy bay chiến đấu F-35 chuẩn bị cất cánh từ tàu tấn công đổ bộ lớp America USS Tripoli, ngày 17-4-2026. Ảnh: US Navy 

Tác chiến ngoài tầm nhìn làm thay đổi thứ tự ưu tiên

Nếu những giới hạn công nghệ buộc các nhà thiết kế cân nhắc tốc độ, thì sự thay đổi phương thức không chiến mới là yếu tố quan trọng làm thay đổi thứ tự ưu tiên trong phát triển máy bay chiến đấu.

Trước đây, trong không chiến cự ly gần, tốc độ và khả năng cơ động giúp phi công giành vị trí thuận lợi để tiến công hoặc thoát khỏi sự truy kích. Ngày nay, với sự phát triển của radar, hệ thống cảnh báo sớm và tên lửa không đối không tầm xa, tác chiến ngoài tầm nhìn ngày càng giữ vai trò quan trọng. Máy bay có thể phát hiện, theo dõi và tiến công mục tiêu từ khoảng cách lớn mà không cần tiếp cận đến cự ly quan sát bằng mắt thường.

Trong môi trường tác chiến ấy, ưu thế không chỉ thuộc về máy bay có tốc độ cao hơn, mà còn phụ thuộc vào khả năng phát hiện, nhận dạng mục tiêu sớm, truyền dữ liệu chính xác, hiệp đồng hiệu quả và sử dụng vũ khí đúng thời cơ.

Máy bay chiến đấu thế hệ thứ năm thể hiện rõ xu hướng này khi tích hợp radar, cảm biến quang điện tử, hệ thống tác chiến điện tử và liên kết dữ liệu. Không chỉ trực tiếp tiến công, máy bay còn trở thành một mắt xích trong mạng lưới tác chiến, chia sẻ thông tin và phối hợp với các lực lượng khác để giành lợi thế trên chiến trường.

Dẫu vậy, tốc độ vẫn giữ vai trò quan trọng. Tốc độ và độ cao khi phóng có thể ảnh hưởng đến tầm bay, năng lượng và hiệu quả của tên lửa. Khả năng tăng tốc, cơ động giúp máy bay chiếm lĩnh vị trí tiến công hoặc thoát khỏi khu vực nguy hiểm. Tuy nhiên, trước những loại tên lửa hiện đại có tốc độ vượt xa máy bay chiến đấu, chỉ dựa vào tốc độ để phòng tránh là chưa đủ. Khả năng cảnh báo sớm, đối kháng điện tử và hiệp đồng tác chiến ngày càng trở nên thiết yếu.

Tốc độ không còn là thước đo duy nhất

Việc một số máy bay chiến đấu hiện đại có tốc độ tối đa thấp hơn các dòng máy bay ra đời hàng chục năm trước không đồng nghĩa với sự thụt lùi công nghệ. Trái lại, đó là kết quả của quá trình điều chỉnh tư duy thiết kế nhằm thích ứng với môi trường tác chiến mới.

Trước các hệ thống phòng không hiện đại và tên lửa tầm xa, khả năng sống sót của máy bay phụ thuộc vào sự kết hợp nhiều yếu tố: Công nghệ tàng hình giúp hạn chế nguy cơ bị phát hiện; hệ thống cảm biến nâng cao khả năng nhận thức tình huống; tác chiến điện tử hỗ trợ đối phó với các mối đe dọa; trong khi tốc độ, khả năng cơ động và tầm hoạt động vẫn giữ vai trò không thể thiếu.

Vì thế, thay vì chạy đua đơn thuần về tốc độ, các nhà sản xuất đang hướng tới sự cân bằng giữa những yêu cầu tác chiến. Trong tương lai, những tiến bộ về vật liệu chịu nhiệt, công nghệ tàng hình và động cơ hàng không có thể tiếp tục thu hẹp những giới hạn hiện nay.

Nghịch lý máy bay càng hiện đại nhưng tốc độ càng thấp, xét đến cùng, phản ánh sự thay đổi căn bản trong tư duy tác chiến đường không: Sức mạnh không còn được quyết định bởi máy bay nào bay nhanh nhất, mà bởi lực lượng nào phát hiện sớm hơn, phối hợp hiệu quả hơn và giành ưu thế trước đối phương.