Đa phần những cuộc trốn chạy, di cư hỗn loạn bắt nguồn từ chiến tranh, xung đột, bạo lực đều có điểm chung là người dân vội vã rời bỏ quê hương, bản quán tìm nơi nương náu an toàn hơn nhằm bảo toàn tính mạng. Nhưng những hành trình đó không chỉ đơn giản là cứ vượt qua đường biên giới, đặt chân đến một vùng đất mới hay một trại tị nạn nào đó là đồng nghĩa với an toàn. Bởi từ đây cuộc chiến sinh tồn vẫn còn tiếp diễn trong nỗi lo thiếu lương thực, nước sạch, thuốc men và cơ hội tiếp cận các dịch vụ thiết yếu nhất để được sống.

Vấn đề đáng báo động trên hoàn toàn có cơ sở khi thực tế hiện nay, những nguồn hỗ trợ vốn được xem là điểm tựa nhân đạo then chốt cũng đang chịu sức ép thiếu hụt ngày càng lớn. Mới đây, Reuters dẫn thông tin từ Cao ủy Liên hợp quốc về người tị nạn (UNHCR) cho biết, cơ quan này mới nhận được khoảng 3 tỷ USD trong tổng nhu cầu 8,5 tỷ USD dành cho năm 2026. Tình trạng thiếu hụt này xuất phát từ việc các quốc gia cắt giảm viện trợ vào thời điểm số người di cư toàn cầu ước tính khoảng 117 triệu người, đạt mức kỷ lục.

Cuộc chiến ở Sudan đã gây ra tình trạng di cư, tị nạn nghiêm trọng, cả trong nội bộ và xuyên biên giới Sudan. Ảnh: News.un.org 

Thực tế này cũng cho thấy một bất cập khi các cuộc khủng hoảng nhân đạo kéo dài và đan xen, thì nguồn lực cho hoạt động cứu trợ nhân đạo lại không tăng tương xứng. Điều này ảnh hưởng trực tiếp đến các hoạt động bảo vệ người tị nạn tại nhiều quốc gia. Đơn cử như tại Sudan, hơn 50.000 nạn nhân sống sót có liên quan đến xung đột, bạo lực đang cần được chăm sóc y tế, hỗ trợ pháp lý và tâm lý; tại Chad, các chương trình bảo vệ trẻ em có nguy cơ bị đình trệ, trong khi Ethiopia phải tạm ngừng đăng ký tị nạn cho hàng chục nghìn người đến từ Nam Sudan và Eritrea…

Tình trạng bất ổn ở nhiều khu vực, cùng những cuộc khủng hoảng di cư kéo dài khiến nhu cầu hỗ trợ luôn ở mức rất cao. Trong khi đó, việc thiếu hụt đóng góp tài chính buộc các tổ chức nhân đạo phải điều chỉnh hoạt động, cắt giảm nhân lực và ưu tiên những nhiệm vụ cấp bách nhất. Tuy nhiên, ngay cả khi hoạt động cứu trợ được tổ chức hiệu quả hơn cũng không thể bù đắp mãi cho nguồn lực còn thiếu.

Một điều cũng rất đáng suy ngẫm là gánh nặng tiếp nhận và hỗ trợ người tị nạn thường tập trung tại các quốc gia láng giềng hoặc những nước có nguồn lực kinh tế hạn chế, gây nguy cơ quá tải dịch vụ công và gia tăng căng thẳng xã hội. Bởi vậy, bảo vệ người tị nạn không phải trách nhiệm của riêng ai, không thể phụ thuộc chủ yếu vào những khoản quyên góp mang tính thời điểm mà phải là trách nhiệm mang tính toàn cầu.

Trách nhiệm còn thể hiện ở những cam kết được đưa ra và nguồn lực thực tế được huy động. Các tuyên bố về đoàn kết, chia sẻ gánh nặng hay bảo vệ những người dễ bị tổn thương chỉ có ý nghĩa khi được chuyển hóa thành hành động cụ thể. Những quốc gia có tiềm lực cần duy trì đóng góp ổn định và trách nhiệm; các tổ chức quốc tế cần minh bạch trong phân bổ và sử dụng nguồn lực; còn những nước tiếp nhận cần được hỗ trợ để mở rộng dịch vụ thiết yếu cho người tị nạn và từng bước giúp họ tự chủ cuộc sống.

Và một sự thật hiển nhiên, giải quyết khủng hoảng tị nạn không thể chỉ dựa vào mỗi hoạt động cứu trợ, những hỗ trợ về mặt vật chất chỉ giúp người tị nạn qua cơn nguy khốn tạm thời, không thể thay thế hòa bình và tạo dựng một tương lai ổn định. Điều họ hy vọng là những giải pháp lâu dài bắt đầu từ việc ngăn ngừa xung đột, thúc đẩy đối thoại, bảo vệ dân thường và giải quyết những nguyên nhân khiến người dân buộc phải rời bỏ quê hương.

Khủng hoảng tị nạn là phép thử đối với tinh thần đoàn kết và trách nhiệm của cộng đồng quốc tế. Cộng đồng quốc tế không thể ngăn mọi cuộc khủng hoảng xảy ra, nhưng có thể lựa chọn không để những người yếu thế, những người đã mất nhà cửa vì chiến tranh, bạo lực lại tiếp tục mất đi điểm tựa nhân đạo cuối cùng.