Thế giới thời đàm: Công nghệ và sự xuất hiện của những “nhà buôn vũ khí mới”

Chiến tranh hiện đại ngày càng thể hiện rõ đặc điểm tác chiến đa miền, với sự kết nối chặt chẽ giữa các lực lượng và hệ thống vũ khí, trang bị. Hiệu quả tác chiến không chỉ phụ thuộc vào tính năng của từng loại vũ khí mà còn gắn với khả năng thu thập, xử lý thông tin, kết nối dữ liệu và hỗ trợ chỉ huy, ra quyết định. Trong khi các tập đoàn công nghiệp quốc phòng truyền thống có thế mạnh về nghiên cứu, chế tạo vũ khí, trang bị, sự phát triển nhanh chóng của công nghệ phần mềm, vệ tinh thương mại và trí tuệ nhân tạo (AI) đang mở rộng cơ hội tham gia của các doanh nghiệp công nghệ vào lĩnh vực quân sự.

Tại Mỹ, những doanh nghiệp như SpaceX đang mở rộng hoạt động từ cung cấp dịch vụ công nghệ sang phát triển các hệ thống phục vụ yêu cầu quân sự. Tháng 5-2026, Lực lượng Không gian Mỹ trao cho SpaceX hợp đồng trị giá 2,29 tỷ USD để phát triển mạng trục dữ liệu không gian (Space Data Network Backbone). Hệ thống sử dụng mạng lưới vệ tinh nhằm bảo đảm truyền tải dữ liệu tốc độ cao, phục vụ kết nối các lực lượng quân sự. Dự án cho thấy tầm quan trọng ngày càng tăng của hạ tầng thông tin, khả năng kết nối và chia sẻ dữ liệu trong hoạt động tác chiến hiện đại.

Xu hướng này cũng được ghi nhận tại nhiều quốc gia. Tháng 6-2025, Tập đoàn Saab của Thụy Điển và công ty công nghệ quốc phòng Helsing của Đức công bố hoàn thành ba chuyến bay thử nghiệm tích hợp hệ thống AI Centaur trên tiêm kích Gripen E. Trong các chuyến bay, Centaur thực hiện một số thao tác cơ động và hỗ trợ phi công trong tình huống mô phỏng không chiến ngoài tầm nhìn. Tại Ukraine, chương trình Brave1 kết nối doanh nghiệp, nhà nghiên cứu và các cơ quan quân sự nhằm thúc đẩy phát triển, thử nghiệm và đưa các giải pháp công nghệ quốc phòng vào ứng dụng.

Những trường hợp trên phản ánh xu hướng tận dụng năng lực công nghệ của khu vực doanh nghiệp để rút ngắn quá trình nghiên cứu, phát triển, thử nghiệm và bổ sung năng lực cho ngành công nghiệp quốc phòng.

SpaceX giành hợp đồng 2,29 tỷ USD từ Lực lượng Vũ trụ Mỹ. Ảnh: investing.com

Đáng chú ý, vai trò của một số doanh nghiệp công nghệ không còn giới hạn ở việc phát triển sản phẩm theo yêu cầu đặt hàng mà mở rộng sang nghiên cứu, tư vấn về nhu cầu và năng lực quân sự trong tương lai. Tháng 10-2026, tổ chức nghiên cứu MITRE công bố Dự án Meridian (Project Meridian), được Bộ Quốc phòng Mỹ giao triển khai nhằm nghiên cứu tương lai chiến tranh. Nội dung nghiên cứu tập trung vào công nghệ mới nổi, phương thức tác chiến và những năng lực cần thiết trong tương lai, làm cơ sở đề xuất các khuyến nghị cho cơ quan quốc phòng Mỹ.

Sự tham gia của các doanh nhân công nghệ vào hoạt động nghiên cứu, tư vấn này cho thấy mối liên kết ngày càng chặt chẽ giữa lĩnh vực công nghệ thương mại và quốc phòng. Nếu trước đây doanh nghiệp chủ yếu giải quyết bài toán phát triển, chế tạo trang bị theo yêu cầu, thì nay một số doanh nghiệp còn tham gia thảo luận về những công nghệ, năng lực quân sự cần ưu tiên phát triển. Tuy nhiên, hoạt động tư vấn, đề xuất không đồng nghĩa với quyền quyết định chính sách hay chiến lược quân sự.

Bên cạnh cơ hội đổi mới, sự tham gia sâu của doanh nghiệp công nghệ cũng đặt ra những vấn đề trong quan hệ hợp tác với quân đội. Hoạt động quân sự đòi hỏi độ tin cậy, tính bảo mật, khả năng kiểm soát và duy trì liên tục, trong khi doanh nghiệp thương mại phải tính đến chi phí, hiệu quả kinh doanh và lợi nhuận. Khác biệt về mục tiêu, lợi ích có thể làm nảy sinh bất đồng, nhất là khi các dịch vụ thương mại được sử dụng trong những hoạt động quân sự quan trọng. Vì vậy, việc xác định trách nhiệm bảo đảm dịch vụ, quyền kiểm soát hệ thống và khả năng duy trì hoạt động khi phát sinh tình huống phức tạp là những vấn đề cần được tính đến trong quá trình hợp tác.

Mặt khác, công nghệ tiên tiến không đồng nghĩa với khả năng đáp ứng ngay yêu cầu tác chiến. Những tiến bộ về vệ tinh, AI hay hệ thống không người lái chỉ có thể phát huy hiệu quả khi được kiểm nghiệm, tích hợp phù hợp với yêu cầu nhiệm vụ, tổ chức lực lượng và phương thức chỉ huy, tác chiến.

Sự nổi lên của các doanh nghiệp công nghệ, được ví như những “nhà buôn vũ khí mới”, không đơn thuần phản ánh sự thay đổi trong cơ cấu ngành công nghiệp quốc phòng mà còn cho thấy phương thức phát triển năng lực quân sự đang có những chuyển biến đáng chú ý. Công nghệ có thể tạo ra lợi thế mới, nhưng hiệu quả tác chiến phụ thuộc vào khả năng làm chủ, tích hợp và sử dụng công nghệ phù hợp với yêu cầu thực tiễn. Bởi vậy, khai thác nguồn lực công nghệ phải đi đôi với bảo đảm quyền chủ động trong phát triển và sử dụng sức mạnh quân sự.