“Cuộc đối đầu” giữa hệ thống phòng thủ chủ động và UAV trên chiến trường

Dù kết quả của cuộc tấn công chưa được xác định, nhưng đây là lần đầu tiên ghi nhận sự đối đầu giữa UAV tự sát và hệ thống APS của Nga vốn được thiết kế để bảo vệ phương tiện chiến đấu khỏi các loại vũ khí chống tăng trên chiến trường. Tờ Gazeta.ru nhận định, sự phát triển của chiến thuật sử dụng UAV tự sát đã đặt ra yêu cầu phát triển phương tiện đối phó chuyên dụng với chúng, thay vì các giải pháp kỹ thuật tích hợp chủ động hay giáp bảo vệ thụ động vốn chưa đạt được hiệu quả tối ưu.

“Thử lửa chiến trường”

Theo tờ Gazeta.ru, ý tưởng sử dụng hệ thống APS trên xe tăng không phải là mới và đã xuất hiện từ nhiều thập kỷ trước khi UAV được sử dụng như một loại vũ khí chiến thuật. Vào những năm 1980, Liên Xô đã lắp đặt hệ thống Drozd trên các xe tăng T-55 để đối phó với mối nguy cơ từ tên lửa và súng phóng lựu chống tăng. Dù có hiệu quả bảo vệ nhất định, nhưng điểm yếu của hệ thống là đạn đánh chặn thuộc dạng nổ phân mảnh. Do đó, khi kích hoạt, chúng không chỉ đánh chặn vũ khí chống tăng mà còn sát thương cả các đơn vị bộ binh hộ tống xung quanh.

Tổ hợp APS Arena-M lắp trên xe tăng T-72B3A. Ảnh: TASS

Xu hướng phát triển APS cũng được phương Tây quan tâm, nhưng ở quy mô hạn chế hơn. Israel là một trong những quốc gia tiên phong phát triển APS do đặc thù môi trường tác chiến ở Trung Đông. Xe tăng của Israel thường xuyên phải đối mặt với nguy cơ từ vũ khí chống tăng vác vai trong các cuộc phục kích và vai trò của APS là đánh chặn những đòn tấn công này.

“Trong cuộc xung đột ở Ukraine, UAV và FPV tự sát giá rẻ được sử dụng với quy mô lớn. Sự thống trị của chúng trên chiến trường đã dẫn đến sự biến mất của các cuộc tấn công bằng xe tăng theo chiến thuật cổ điển và gần như không thể triển khai chiến thuật xe tăng xung kích truyền thống. Trong trường hợp này, việc thiết kế lại các hệ thống APS để ngăn chặn mối nguy cơ từ trên không là hợp lý”, chuyên gia quân sự người Nga Mikhail Khodarenok nhận định.

Thực tế, Arena-M là hệ thống APS thế hệ sau của Drozd với nguyên lý hoạt động tương tự. Nó bao gồm nhiều thành phần được lắp đặt ở các vị trí khác nhau trên tháp pháo. Hệ thống sử dụng sóng radar để phát hiện các mục tiêu tấn công và tính toán phần tử bắn để phóng đạn đánh chặn. Với 12 ô phóng đạn lắp xung quanh tháp pháo, Arena-M cung cấp khả năng bảo vệ gần như toàn bộ 360 độ xung quanh phương tiện.

Đầu tháng 7-2026, tờ Izvestia của Nga đăng tải thông tin các xe tăng T-72B3A được trang bị hệ thống Arena-M sẽ sớm có mặt ở chiến trường Ukraine. Vai trò của các hệ thống Arena-M sửa đổi là chống lại các mối nguy cơ từ UAV tự sát của đối phương.

Hình ảnh do UAV tự sát ghi lại khi tấn công xe tăng T-72B3A. Ảnh: Topwar

Tới cuối tháng 7-2026, trên các diễn đàn quân sự quốc tế và các trang Telegram theo dõi chiến sự Ukraine đã xuất hiện clip do phía Ukraine đăng tải, miêu tả cảnh FPV tự sát tấn công xe tăng T-72B3A của Nga trên chiến trường. Trong đoạn clip có ghi lại cảnh hệ thống Arena-M đã phóng đạn đánh chặn UAV, nhưng chưa xác định rõ hiệu quả thực tế.

Chuyên gia quân sự Mikhail Khodarenok đánh giá, đoạn clip không đủ để chỉ ra rõ hiệu quả tác chiến của Arena-M, nhưng nó đã đưa ra minh chứng về tính năng cơ bản của mọi loại vũ khí là cần được thử nghiệm thực chiến. Dù kết quả thành công hay thất bại, thì đây vẫn là bước cần thiết để đánh giá hiệu quả và hoàn thiện vũ khí.

Đối phó với UAV cần phương tiện chuyên biệt

 Trao đổi với tờ Gazeta.ru, chuyên gia quân sự Mikhail Khodarenok cho biết: "Việc triển khai hệ thống Arena-M ra chiến trường là nhằm bảo vệ xe tăng khỏi mối nguy cơ UAV. Tuy nhiên, tất cả các hệ thống APS đều có nhược điểm là lượng đạn đánh chặn hạn chế, trong khi UAV và FPV tự sát lại có giá rất rẻ để triển khai tấn công quy mô lớn. Khi hệ thống APS hết đạn, xe tăng gần như phơi mình trước các đòn tấn công bằng UAV. Thực tế chiến trường Ukraine đã chứng minh, nhiều phương tiện chiến đấu phải hứng chịu các đòn tấn công gần như đồng thời từ hàng chục UAV không phải là chuyện hiếm”.

Theo lời ông Mikhail Khodarenok, hệ thống Arena-M có thể được sử dụng như tuyến phòng thủ cuối cùng, nhưng trước hết cần ngăn chặn UAV từ xa, trước khi chúng có thể tiếp cận. Việc bắn hạ UAV, FPV có thể được thực hiện bằng bệ súng máy tích hợp trí tuệ nhân tạo (AI). Tập đoàn Kalashnikov đã phát triển một tháp súng máy robot vào cuối năm 2025. Kích thước của nó cho phép lắp đặt trên tháp pháo, nhưng việc tích hợp các thành phần hệ thống có thể đặt ra một thách thức thiết kế phức tạp: Phải dạy AI nhận diện chính xác mục tiêu UAV và khả năng khai hỏa chuẩn xác khi phương tiện đang cơ động. Đức cũng đang tiếp cận phương án tương tự với bệ súng máy 7,62mm tự động đặt trên tháp pháo xe tăng tương lai KF-51 Panther.

Tổ hợp phòng không lục quân Tor. Ảnh: RIAN

Chuyên gia quân sự Mikhail Khodarenok đánh giá, để đối phó hiệu quả với UAV và FPV, cần một giải pháp toàn diện thông qua các phương tiện chuyên biệt. Ông lấy ví dụ từ việc đối phó với trực thăng tấn công trong quá khứ. Trong những năm 1970 và 1980, trực thăng trang bị tên lửa chống tăng là mối đe dọa chính đối với xe tăng, tương tự như UAV tự sát hiện đại. Chúng tạo ra một mối đe dọa bất đối xứng mà các phương tiện thiết giáp lục quân không thể ngăn chặn. Trực thăng sẽ xuất hiện vào những thời điểm thích hợp, bay thấp trên mặt đất và bắn tên lửa vào xe tăng từ khoảng cách vài ki-lô-mét. Trong Chiến tranh Iran - Iraq, một biên đội trực thăng AH-1 Cobra của Iran đã từng chặn đứng cả một trung đoàn xe tăng của Iraq.

Từ mối nguy cơ trực thăng nêu trên, Liên Xô đã phát triển tổ hợp phòng không lục quân Tor. Nó có thiết kế bọc thép tương tự như một phương tiện chiến đấu lục quân, với khả năng tác chiến hành tiến để che đầu cho đội hình bộ binh và tăng thiết giáp. Từ kinh nghiệm đối phó với trực thăng tấn công, tổ hợp Tor được thiết kế với thời gian chuyển trạng thái cực ngắn và có khả năng dẫn bắn tấn công nhiều mục tiêu trên không cùng lúc.

Xe tăng T-90M được trang bị hệ thống Arena-M tham gia thử nghiệm. Ảnh: TASS

“Tôi tin rằng, tương lai của tác chiến chống UAV thuộc về các tổ hợp vũ khí cơ động chuyên dụng như Tor. Đúng là việc bắn hạ UAV bằng tên lửa phòng không vốn dĩ không hiệu quả về mặt kinh tế và phương tiện tiêu diệt mục tiêu cần phải được thay đổi, nhưng điều đó sẽ không làm thay đổi khái niệm đánh chặn từ xa", chuyên gia quân sự Mikhail Khodarenok nhấn mạnh.

Theo đó, tổ hợp vũ khí chống UAV tương lai có thể sử dụng pháo phòng không, laser hoặc sóng vi ba..., nhưng điều quan trọng nhất vẫn là hiệu quả đánh chặn và tối ưu chi phí.