Trong cuộc chiến bất đối xứng này, các hệ thống phòng không phải sử dụng những quả đạn tên lửa trị giá gấp hàng chục, thậm chí hàng trăm lần mục tiêu để đối phó với các đợt tấn công bão hòa bằng bầy đàn UAV của đối phương.

Để giải quyết thách thức này, vũ khí sóng vi ba đang được coi là “lời giải”. Chỉ với một lần phát sóng, cả một vùng không phận sẽ được bao phủ bởi sóng điện từ công suất lớn, phá hủy hoàn toàn các UAV của đối phương từ chính mạch điều khiển bên trong.

Tại sao hệ thống phòng không truyền thống đang tụt hậu?

Theo Tạp chí quân sự Topwar, UAV bầy đàn phát huy sức mạnh không phải từ năng lực của từng cá thể, mà là từ số lượng áp đảo của những thiết bị rẻ tiền. Chúng được sử dụng với quy mô hàng chục, thậm chí hàng trăm chiếc trong một đợt tấn công bão hòa. Bất kỳ hệ thống phòng không truyền thống nào cũng sẽ nhanh chóng cạn kiệt đạn đánh chặn khi phải đối đầu với chiến thuật này.

Các loại vũ khí động năng như súng hay tên lửa phòng không đều bị giới hạn bởi số lượng đạn sẵn sàng trên bệ phóng. Chỉ sau vài đợt tấn công bằng UAV bầy đàn, hầu hết các tổ hợp vũ khí sẽ "trắng bệ" và nhanh chóng trở thành mục tiêu bị công kích.

Hệ thống vũ khí vi ba Leonidas. Ảnh: Defense News

Các biện pháp tác chiến điện tử nhằm vào kênh điều khiển và hệ thống định vị của UAV cũng đã bộc lộ nhiều giới hạn trong thực chiến. Với các loại UAV được điều khiển bằng cảm biến quán tính, con quay hồi chuyển hay sử dụng cáp quang hữu tuyến, các biện pháp chế áp điện tử gần như vô hiệu.

Một phương thức tác chiến bằng chùm năng lượng định hướng khác là vũ khí laser lại chỉ phù hợp với các mục tiêu đơn lẻ. Chúng hoạt động giống như một khẩu súng bắn tỉa: Chỉ tiêu diệt được một mục tiêu tại một thời điểm. Hơn nữa, vũ khí laser cần thời gian để tái nạp năng lượng, đòi hỏi khả năng bám bắt mục tiêu cực kỳ chính xác và chỉ phát huy tối đa hiệu quả trong điều kiện thời tiết thuận lợi, bởi chùm tia laser rất dễ bị suy giảm năng lượng khi gặp mây mù, khói bụi hay mưa bão.

Chuyên gia quân sự Nga Anatoly Blinov đánh giá, để đối phó hiệu quả với chiến thuật UAV bầy đàn, vũ khí phòng thủ phải đáp ứng được yêu cầu là một lần khai hỏa phải hạ được nhiều mục tiêu. Và, vũ khí sóng vi ba chính là giải pháp hữu hiệu nhất, đã được thực nghiệm công nghệ thành công.

Hãng chế tạo Lockheed Martin của Mỹ từng giới thiệu tổ hợp MORFIUS X-Rotor có khả năng vô hiệu hóa cùng lúc hơn 50 UAV chỉ trong một lần phát sóng. Đây là một con số vô cùng ấn tượng, minh chứng rõ ràng cho sự ưu việt của sóng vi ba trong các cuộc thử nghiệm thực tế.

Câu trả lời là vũ khí sóng vi ba

Vũ khí sóng vi ba công suất lớn (HPM) không phá hủy UAV bằng va chạm động năng. Nó tấn công vào điểm yếu chí mạng của thiết bị là các vi mạch điện tử không được bảo vệ chống xung điện từ. Bằng cách xuyên qua các vết nứt, đường nối và lỗ hở trên thân UAV, xung vi sóng định hướng tạo ra một dòng điện và sự tăng vọt điện áp đột ngột bên trong dây dẫn, ăng-ten cùng hệ thống cảm biến. Từ đó, bộ điều khiển bay, bộ thu định vị vệ tinh, kênh liên lạc và bộ điều khiển tốc độ sẽ bị thiêu rụi. Khi các hệ thống cốt lõi này tê liệt, UAV về cơ bản đã bị vô hiệu hóa.

Đây là sự khác biệt mang tính bản chất so với tia laser. Tia laser cần tích lũy năng lượng để đốt cháy vật lý một bộ phận cụ thể của UAV. Trong khi đó, bộ phát vi sóng tạo thành một búp sóng hình nón, tàn phá mọi thiết bị điện tử nằm trong tầm ảnh hưởng nếu chúng không được bảo vệ theo nguyên lý “lồng Faraday”.

Hệ thống MORFIUS X-Rotor của Lockheed Martin hoạt động như vũ khí đánh chặn UAV trên không. Ảnh: Lockheed Martin

Để dễ hình dung, nếu tia laser giống như một khẩu súng bắn tỉa, thì HPM hoạt động như một khẩu súng săn bắn đạn ghém. Sự khác biệt về nguyên tắc hoạt động so với các hệ thống tác chiến điện tử (EW) truyền thống lại càng rõ nét hơn. Trong khi hệ thống EW chỉ gây nhiễu sóng vô tuyến nhằm làm gián đoạn tín hiệu, thì sóng vi ba đánh thẳng vào hệ thống phần cứng (vật lý) của thiết bị. Do đó, mọi biện pháp đối phó, chống nhiễu bằng phần mềm đều trở nên vô nghĩa.

Chuyên gia Anatoly Blinov nhấn mạnh rằng, để làm hỏng một vi mạch, không nhất thiết phải làm nóng chảy toàn bộ bo mạch, mà chỉ cần tạo ra một dòng điện quá tải tức thời gây đoản mạch là đủ phá hủy hệ thống.

Từ công nghệ tới thực nghiệm vũ khí

Tạp chí Topwar cho biết, vũ khí HPM hiện đang được nhiều quốc gia tích cực theo đuổi. Dù chia sẻ chung một nguyên lý nền tảng, mỗi nước lại chọn cho mình một cách tiếp cận riêng.

Hệ thống MORFIUS X-Rotor của Lockheed Martin về bản chất là một phương tiện bay đánh chặn mang theo máy phát HPM. Nó cất cánh từ mặt đất, bay tiếp cận một bầy UAV và chiếu xạ chúng từ trên cao. Sau khi hoàn thành đòn đánh, nó trở về căn cứ để sạc lại năng lượng cho nhiệm vụ tiếp theo. Vũ khí này đã liên tục được sửa đổi và hoàn thiện từ năm 2017. Lockheed Martin khẳng định, MORFIUS X-Rotor không cần đến radar điều khiển hỏa lực, vì chùm sóng vi ba có độ bao phủ đủ rộng khắp một vùng không gian chứa mục tiêu.

Theo các thông tin công khai, hệ thống MORFIUS X-Rotor đang ở giai đoạn thử nghiệm nguyên mẫu tại các bang Arizona, California và Oklahoma (Mỹ). Dù vậy, vẫn chưa có thông tin chính thức về việc hệ thống này được đưa vào sản xuất hàng loạt hay biên chế.

Một hướng tiếp cận khác là hệ thống vũ khí HPM đặt trên khung gầm cơ động mặt đất, thiết kế chuyên biệt để bảo vệ các đội hình tác chiến lục quân. Trong các cuộc thử nghiệm của Quân đội Mỹ vào tháng 3-2026, bộ phát vi sóng ThinKom đã được ghép nối thành công với radar EchoShield của hãng Echodyne. Các mục tiêu được radar theo dõi, đánh dấu để hệ thống chiếu chùm tia vi ba năng lượng cao lên và tiêu diệt.

Hệ thống mặt đất Leonidas của hãng Epirus cũng sử dụng nguyên tắc tương tự. Trong các đợt thử nghiệm, Leonidas đã đánh chặn thành công 61 UAV, trong đó có tới 49 chiếc bị bắn rụng chỉ bằng một lần phát sóng duy nhất. Điểm đặc trưng của hệ thống này là sử dụng ăng-ten phát sóng vi ba định hướng cỡ lớn và cần triển khai cố định khi làm nhiệm vụ. Do thiết kế nhỏ gọn, Leonidas phụ thuộc vào nguồn phát điện bên ngoài và cần thời gian để tản nhiệt ăng-ten sau mỗi đòn đánh. Về cơ bản, Leonidas có cùng phương pháp tiêu diệt như MORFIUS, nhưng ưu tiên vào công suất phát sóng phòng thủ điểm hơn là tính linh hoạt, cơ động.

Vũ khí sóng vi ba đã minh chứng khả năng chống lại chiến thuật UAV "bầy đàn" với chi phí thấp và hiệu quả cao. Ảnh: US Army 

Một ví dụ đáng chú ý khác trong làng vũ khí HPM chính là hệ thống Hurricane 3000 của Trung Quốc. Dù thông tin khá hạn chế, hệ thống này được tuyên bố có tầm bắn hiệu quả chống UAV bầy đàn lên tới 3km, với chi phí cực rẻ là khoảng 3 nhân dân tệ cho mỗi lần phát sóng.

Chuyên gia Anatoly Blinov nhận định, dù vũ khí HPM rất lợi hại, nhưng về bản chất chúng vẫn là các chùm tia định hướng mang năng lượng cao. Hiệu quả tác chiến thực tế sẽ bị sụt giảm phụ thuộc vào khoảng cách phát sóng, thời tiết và môi trường. Những lời quảng cáo về sức mạnh răn đe UAV bầy đàn của HPM là có cơ sở khoa học, nhưng các nhà phát triển quân sự vẫn giữ bí mật tuyệt đối về con số công suất phát cực đại, cũng như tầm bắn thực chiến của các hệ thống này.

Ở thời điểm hiện tại, vũ khí HPM sẽ không thay thế hoàn toàn được tên lửa phòng không truyền thống hay vũ khí laser. Thay vào đó, nó đóng vai trò là một lớp lá chắn quan trọng trong hệ thống phòng không đa tầng chống UAV, đặc biệt là chiến thuật bầy đàn, nhờ chi phí vận hành rẻ.

Câu hỏi lớn nhất dành cho tương lai của loại vũ khí năng lượng cao này không phải là nó có hiệu quả hay không, mà là hệ thống có thể bắn liên tục bao nhiêu lần trước khi phải dừng lại làm mát, và liệu các thế hệ UAV trong tương lai có được chống bức xạ theo thiết kế “lồng Faraday” để khắc chế lại xung điện từ hay không?