Ý tưởng nhen nhóm từ nguồn cội

Là một người con của làng chạm bạc Đồng Xâm (tỉnh Thái Bình, nay là Hưng Yên), Phạm Thị Ngọc Bích xuất thân từ gia đình nhiều đời gắn bó với nghề. Ông nội là nghệ nhân, bố cũng là thợ kim hoàn. Từ nhỏ, Bích đã quen với tiếng chạm, tiếng đục và những sản phẩm bạc được chế tác tỉ mỉ. Dù sinh ra và lớn lên tại Hà Nội, Bích vẫn luôn dành sự quan tâm đặc biệt cho quê hương Đồng Xâm, vùng đất có truyền thống chạm bạc lâu đời.

“Từ những năm trung học phổ thông, mình đã nghĩ bản thân phải làm điều gì đó để tạo tác động tích cực cho quê hương, để làng nghề được nhiều người biết tới hơn”, Bích chia sẻ.

Mong muốn ấy trở nên rõ ràng hơn khi Bích nhận thấy những giá trị của làng nghề chưa được biết đến rộng rãi, trong khi nguy cơ mai một vẫn hiện hữu. Theo Ngọc Bích, Đồng Xâm sở hữu những kỹ thuật thủ công được tích lũy qua nhiều thế hệ, nhưng câu chuyện nghề và những người giữ nghề vẫn đang là một bài toán khó.

Phạm Thị Ngọc Bích sáng lập dự án Bạc Hôme để tìm cách đưa nghề chạm bạc Đồng Xâm đến gần hơn với người trẻ. Ảnh do nhân vật cung cấp 

Một nghịch lý khiến Bích trăn trở: Vì sao một làng nghề có bề dày lịch sử, từng góp phần hình thành và phát triển nghề kim hoàn ở những địa danh nổi tiếng như Hàng Bạc (Hà Nội), lại đứng trước nguy cơ mai một trong khi kỹ thuật và giá trị văn hóa vẫn còn hiện hữu?

Với bạn trẻ, câu chuyện không chỉ nằm ở việc bảo tồn một nghề thủ công. Đó còn là câu chuyện về sinh kế của người dân địa phương, về những người thợ đang ngày ngày gìn giữ kỹ thuật của cha ông và về khả năng tiếp nối di sản trong tương lai.

Những câu hỏi ấy trở thành động lực để Bích bắt tay xây dựng Bạc Hôme - dự án “Đứa con tinh thần” của mình.

Một hướng đi mới cho nghề thủ công truyền thống

Bắt đầu từ một ý tưởng mang nhiều tình cảm với quê hương, Bích đưa dự án tham gia một chương trình của Liên hợp quốc về thúc đẩy di cư an toàn và phòng, chống mua bán người. Cũng tại đây Bích có cơ hội gặp gỡ, học hỏi những người giàu kinh nghiệm trong lĩnh vực khởi nghiệp và văn hóa.

Dự án sau đó giành giải “Sáng kiến được yêu thích nhất”, nhận vốn tài trợ từ Chính phủ Anh. Nguồn lực này giúp Bích bắt đầu xây dựng đội ngũ và triển khai ý tưởng trên thực tế.

Một số sản phẩm Bạc Hôme mang đến tham dự Cuộc thi Sáng kiến Thanh niên Thúc đẩy Di cư an toàn và Phòng, chống mua bán người do IOM Việt Nam (Tổ chức Di cư quốc tế) tổ chức. Ảnh do nhân vật cung cấp 

Tuy nhiên, khó khăn không chỉ nằm ở việc tổ chức hay vận hành dự án. Bích phải tìm những người cùng chia sẻ mong muốn gìn giữ nghề truyền thống. Bạn ưu tiên kết nối những người con, người cháu của nghệ nhân, bởi họ có chung niềm tự hào về quê hương và mong muốn đưa nghề của cha ông bước ra khỏi phạm vi làng nghề.

Dẫu vậy, không phải người trẻ nào sinh ra tại Đồng Xâm cũng nhìn thấy cơ hội phát triển từ những giá trị sẵn có. Theo Bích, nhiều bạn đồng trang lứa mong muốn tìm kiếm cơ hội ở những nơi khác mà chưa nhận ra tiềm năng ngay tại quê hương mình. Khơi dậy sự quan tâm và thuyết phục họ cùng tham gia vì thế trở thành một bài toán không dễ giải. Một khó khăn khác khi đưa những ý tưởng mới vào nghề, Bích phải dành thời gian trao đổi, thuyết phục các nghệ nhân vốn quen với phương thức làm nghề truyền thống.

Với Bích, đổi mới không đồng nghĩa với việc thay thế những giá trị cũ. Điều quan trọng là tìm được cách để kỹ thuật truyền thống có thể hiện diện trong những sản phẩm và trải nghiệm phù hợp với đời sống hôm nay.

“Những khó khăn ấy đều trở thành động lực để mình trân trọng dự án hơn”, Bích chia sẻ.

Để tiếng chạm đục tiếp tục vang

Sau gần một năm triển khai, Bạc Hôme từng bước mở rộng hoạt động, đưa các ứng dụng thiết kế và kỹ thuật của làng nghề đến với nhiều không gian khác nhau, từ các khu vực tại Hà Nội đến những triển lãm và chương trình giao lưu văn hóa.

Một trong những hoạt động tiêu biểu của Bạc Hôme là chương trình trải nghiệm “Vang Tiếng Chạm Xưa”, đưa người tham gia trực tiếp đến Đồng Xâm để gặp gỡ nghệ nhân, tìm hiểu lịch sử làng nghề và trải nghiệm các công đoạn chế tác bạc.

Phạm Thị Ngọc Bích (thứ 4 hàng trước từ trái sang) cùng các bạn trẻ tham gia chương trình trải nghiệm “Vang Tiếng Chạm Xưa” của dự án Bạc Hôme. Ảnh do nhân vật cung cấp 

Thay vì chỉ giới thiệu sản phẩm hoàn thiện, chương trình tạo cơ hội để khách tham quan tiếp xúc với không gian làm nghề và những người đang gìn giữ kỹ thuật truyền thống. Bên cạnh hoạt động tại địa phương, Bạc Hôme còn tổ chức các buổi trải nghiệm ở Hà Nội, những người tham gia có thể tự tay làm trang sức.

Dự án cũng thử nghiệm ứng dụng kính thực tế ảo (VR), giúp người dùng khám phá không gian làng nghề thông qua trải nghiệm số. Cùng với đó, các sản phẩm trang sức cá nhân hóa và thiết kế phiên bản giới hạn mở ra cách tiếp cận khác đối với nghề chạm bạc, đưa kỹ thuật thủ công đến gần hơn với nhu cầu của khách hàng hiện đại.

Chỉ trong 1 tháng triển khai, chương trình “Vang Tiếng Chạm Xưa” đạt hơn 100.000 lượt tiếp cận trên các trang, fanpage và mạng xã hội. Hoạt động cũng tạo ra khoảng 40-50 công việc thời vụ, góp phần tăng thêm thu nhập cho những người tham gia tại địa phương.

Với Bích, những kết quả ấy không chỉ nằm ở mức độ lan tỏa trên truyền thông. Bạn trẻ mong muốn việc quảng bá văn hóa có thể gắn với sinh kế của người dân, tạo thêm cơ hội để nghệ nhân tham gia vào các hoạt động mới và giúp người trẻ nhìn thấy giá trị của nghề truyền thống.

Hành trình của Bạc Hôme vẫn còn nhiều việc phải làm. Nhưng từ những âm thanh chạm, đục quen thuộc trong ký ức tuổi thơ đến các sản phẩm thủ công, các buổi trực tiếp trải nghiệm, Bích đang tìm cách nối dài câu chuyện của Đồng Xâm bằng ngôn ngữ của thế hệ mình.

Bởi với Bích, gìn giữ di sản không chỉ là lưu lại những gì thuộc về quá khứ, mà còn là tìm cách để những giá trị ấy tiếp tục hiện diện trong đời sống hôm nay.