Vẻ đẹp gỗ làng Thượng Mạo

Nghề mộc truyền đời ở đất Thượng Mạo

Nghề mộc Thượng Mạo có từ hàng trăm năm về trước, bắt đầu từ nhu cầu làm nhà cửa, đồ dùng sinh hoạt, người dân dần tích lũy kinh nghiệm, hoàn thiện kỹ thuật và phát triển nghề qua nhiều thế hệ. Có thời điểm, nghề mộc hiện diện trong hầu hết các gia đình, trở thành một phần quen thuộc trong đời sống của người dân nơi đây.

Ở Thượng Mạo, nghề mộc không chỉ được duy trì bằng kinh nghiệm của những người thợ lâu năm mà còn gắn với môi trường sống, nơi nhiều thế hệ lớn lên giữa tiếng cưa, tiếng đục và công việc làm gỗ của gia đình, làng xóm. Từ việc quan sát cha ông đến trực tiếp tham gia từng công đoạn, người thợ dần tiếp nhận kỹ thuật, tích lũy kinh nghiệm và tiếp tục phát huy những gì được truyền lại.

Nghề mộc gắn liền với đời sống người dân làng Thượng Mạo.

Nghệ nhân Nguyễn Quang Dô (sinh năm 1954) đã có khoảng 50 năm gắn bó với nghề mộc. Với ông, việc theo nghề trước hết bắt nguồn từ chính hoàn cảnh sống và nhu cầu mưu sinh của gia đình. Ông chia sẻ: “Ngày ấy có công ăn việc làm đã là điều rất hạnh phúc rồi. Làm nghề để kiếm thêm đồng chi tiêu trong gia đình, phục vụ bản thân, gia đình và cuộc sống”.

Đến nay, dù điều kiện kinh tế đã thay đổi, ông Dô vẫn tiếp tục làm nghề. Với ông, sự gắn bó ấy không chỉ đến từ thói quen được hình thành qua năm tháng mà còn từ giá trị thiết thực nghề mộc mang lại. “Bây giờ tôi vẫn làm, bởi vì mình không phụ nghề thì nghề cũng không phụ mình, nghề sẽ đáp lại bằng nguồn thu nhập”, ông nói.

Nghề mộc ở làng Thượng Mạo được duy trì không chỉ nhờ sự truyền nối kỹ thuật mà còn bởi sinh kế và sự gắn bó lâu dài của người dân với nghề. Chính những người thợ như ông Dô đang tiếp tục giữ gìn, phát huy vốn kinh nghiệm của các thế hệ trước và kết tinh thành vẻ đẹp riêng của sản phẩm gỗ Thượng Mạo.

Tinh hoa nghề mộc

Trên các sản phẩm gỗ Thượng Mạo, mỗi đường nét hoa văn không chỉ tạo nên vẻ đẹp mà còn gửi gắm những ý nghĩa văn hóa riêng. Từ hình tượng tứ linh, hoa lá đến cảnh sơn thủy, đồng quê, các mô típ được người thợ lựa chọn và sắp đặt phù hợp với từng sản phẩm, không gian kiến trúc. Qua đó, những quan niệm về cuộc sống, thiên nhiên và ước vọng của người Việt được thể hiện trên chất liệu gỗ.

Ngoài các sản phẩm gia dụng, nét tinh hoa của nghề mộc Thượng Mạo còn thể hiện rõ nét trong nghệ thuật làm nhà cổ. Hơn 50 năm gắn bó với nghề, nghệ nhân Nguyễn Quang Chàng (sinh năm 1952), cho biết nét riêng của người thợ nơi đây thể hiện ở dáng mái, đường nét kiến trúc và kỹ thuật đục chạm.

Chạm khắc thủ công truyền thống đòi hỏi người thợ phải khéo léo và tỉ mẩn.

Mái nhà thường được làm ngang hơn, tạo cảm giác thoáng đãng cho không gian bên trong. Bên cạnh đó, việc lựa chọn vật liệu cũng được cân nhắc theo từng công trình. Theo nghệ nhân Nguyễn Quang Chàng, đình, chùa thường sử dụng các loại gỗ như đinh, lim, sến, táu; còn nhà ở truyền thống có thể dùng gỗ xoan, với màu sắc và vân gỗ đặc trưng.

Để biến những khối gỗ thô ấy thành tác phẩm có đường nét mềm mại, có hồn, người, thợ phải vận dụng kỹ thuật đục chạm cùng tư duy tạo hình và con mắt thẩm mỹ. Với nghệ nhân Nguyễn Quang Dô, việc lựa chọn gỗ, tính toán bố cục và phân chia hoa văn đều đòi hỏi kinh nghiệm. Đặc biệt, ông vẫn duy trì phương pháp chạm khắc thủ công bởi mỗi nhát đục đều cần sự tỉ mỉ, khéo léo để tạo nên nét riêng cho sản phẩm.

Nghệ nhân Nguyễn Quang Dô chia sẻ, đục chạm bằng máy có ưu điểm nhanh chóng nhưng sản phẩm dễ đồng nhất về hình thức, trong khi làm thủ công đòi hỏi nhiều kỹ thuật và sự kiên trì hơn. “Nghệ thuật làm ra cái đẹp rất khó. Đã theo nghề đục chạm này thì mình phải yêu. Một khi có tình yêu thì mọi khó khăn đều có thể dễ dàng vượt qua được”, ông nói.

Giữ hồn nghề trong hơi thở mới

Trước những thay đổi của thị trường, nghề mộc Thượng Mạo cũng từng bước chuyển mình để thích ứng với nhu cầu của đời sống hiện đại. Bên cạnh các sản phẩm chạm khắc truyền thống, người thợ mở rộng sản xuất sang những mặt hàng như tủ bếp, đồ nội thất và sản phẩm thủ công mỹ nghệ. Sự đa dạng về mẫu mã, công năng giúp sản phẩm gỗ tiếp cận nhiều đối tượng khách hàng hơn.

Máy móc giúp tối ưu năng suất ở một số công đoạn.

Việc phát triển những dòng sản phẩm mới không đồng nghĩa với việc từ bỏ kỹ thuật truyền thống. Kinh nghiệm lựa chọn vật liệu, tạo hình, xử lý đường nét và hoàn thiện sản phẩm vẫn được người thợ vận dụng trong quá trình sản xuất. Máy móc cũng được đưa vào một số công đoạn nhằm nâng cao năng suất, trong khi những chi tiết đòi hỏi sự tinh tế vẫn cần đến bàn tay và kinh nghiệm của người thợ.

Sự kết hợp giữa kế thừa kỹ thuật cũ và đổi mới sản phẩm đang mở ra hướng đi cho nghề mộc Thượng Mạo. Khi vừa đáp ứng nhu cầu sử dụng hiện đại, vừa giữ được nét tinh tế trong tạo hình và chạm khắc, những người thợ có thêm cơ hội duy trì sinh kế, tiếp tục gìn giữ nghề truyền thống qua các thế hệ.