Xứ Đoài kể chuyện du lịch theo cách mới

Trải nghiệm văn hóa xứ Đoài

Đã rất lâu chúng tôi mới có dịp trở lại Sơn Tây, vùng đất địa linh nhân kiệt với 175 di tích, 48 di sản văn hóa phi vật thể. Dạo quanh Thành cổ Sơn Tây, một trong những công trình kiến trúc quân sự kiểu Vauban hiếm hoi còn lại ở Việt Nam, không ồn ào, không phô trương, những bức tường thành bằng đá ong phủ màu rêu cũ vẫn đứng đó sau gần hai thế kỷ, lặng lẽ kể câu chuyện về một vùng đất từng giữ vị trí quân sự trọng yếu nơi cửa ngõ phía Tây kinh thành Thăng Long. Thành cổ hấp dẫn bởi chính sự bình yên của thời gian. Tiếng ve mùa hạ, bóng cây cổ thụ và những khoảng tường thành loang màu nắng khiến bước chân du khách tự nhiên chậm lại.

Trên hành trình ấy, chúng tôi đến Đền Và, ngôi đền linh thiêng bậc nhất của xứ Đoài, nơi thờ Đức Thánh Tản Viên. Giữa rừng lim cổ thụ hàng trăm năm tuổi, tiếng chuông chùa, mùi hương trầm và ánh nắng xuyên qua tán lá tạo nên một không gian thanh tịnh hiếm thấy giữa nhịp sống hiện đại. Nhiều du khách tìm đến đây không chỉ để dâng hương mà còn để tìm một khoảng lặng tâm hồn giữa bận bịu lo toan.

Làng cổ Đường Lâm vẫn giữ nguyên những cổng làng rêu phong, những con ngõ lát gạch, những bức tường đá ong sần sùi và mái ngói nâu nhuốm màu thời gian. Hơn 800 ngôi nhà cổ vẫn hiện diện như một "bảo tàng sống" của làng quê Bắc Bộ. Trong “bảo tàng sống” ấy, người dân đang học cách không chỉ gìn giữ di sản như một kỷ vật của quá khứ mà còn biến chính di sản thành sinh kế.

Đoàn các doanh nghiệp lữ hành tìm hiểu du lịch Sơn Tây (ảnh chụp tại Thành cổ Sơn Tây ngày 10-7-2026).

Đường Lâm Homestay, khu lưu trú homestay đầu tiên tại Đường Lâm là một ngôi nhà đá ong với bậu cửa gỗ cao, hàng hiên rộng và khoảng sân gạch đỏ đặc trưng của nhà cổ Bắc Bộ. Những cột gỗ sần sùi, những ô cửa nhỏ đón nắng nhẹ vào căn phòng sạch sẽ, tiện nghi vừa đủ, bài trí tinh tế. Không có cảm giác của một khách sạn hiện đại, cũng không phải một ngôi nhà cổ chỉ để tham quan. Đó là nơi du khách thực sự được sống trong không gian văn hóa xứ Đoài. Giờ đây, Đường Lâm ngày càng nhiều hơn những homestay với quy trình đón tiếp chuyên nghiệp và tận tâm. Buổi sáng, khách học làm chè lam, nấu tương, pha trà. Buổi chiều, khách đạp xe qua những cánh đồng, ghé thăm nhà cổ, trò chuyện với người dân. Những trải nghiệm tưởng như rất bình dị ấy lại chính là điều mà du khách hôm nay tìm kiếm vì họ được sống chậm, được chạm vào và hòa mình với văn hóa bản địa.

Góp phần làm nên những thay đổi rõ nét trong diện mạo của Đường Lâm không thể không nói tới Tổ hợp Đoài. Trong làng cổ, một tổ hợp sáng tạo với quán cà phê, khu trình diễn rối bóng, workshop làm đồ thủ công truyền thống, trải nghiệm cày ruộng, cuốc đất, ngâm chân bằng thảo dược xứ Đoài... Mỗi hoạt động đều được thiết kế vừa đủ hiện đại để hấp dẫn du khách trẻ, nhưng vẫn dựa trên nền tảng văn hóa bản địa. Không có cảm giác "sân khấu hóa" di sản; trái lại, chính người dân trở thành người kể chuyện về quê hương mình thông qua những công việc vốn quen thuộc hằng ngày.

Có lẽ, điều đáng quý nhất ở Sơn Tây hôm nay là cách người dân bắt đầu nhìn di sản bằng một tâm thế mới. Di sản không còn là ký ức để hoài niệm, mà trở thành nguồn lực để sáng tạo, để làm du lịch và để gìn giữ bản sắc trong đời sống đương đại.

Cực tăng trưởng mới của du lịch Thủ đô

Sự thay đổi của Sơn Tây không diễn ra ngẫu nhiên. Nó nằm trong một tầm nhìn lớn hơn về phát triển không gian du lịch của Hà Nội. Theo Quy hoạch tổng thể Thủ đô Hà Nội tầm nhìn 100 năm được UBND thành phố phê duyệt tại Quyết định số 2512/QĐ-UBND ngày 13-5-2026, Sơn Tây-Ba Vì được xác định là một trong 4 cực phát triển du lịch của Thủ đô, đồng thời là hạt nhân của cụm du lịch phía Tây trong giai đoạn tới.

Đồng chí Nguyễn Trần Quang, Phó giám đốc Sở Du lịch TP Hà Nội nhấn mạnh: "Đối với ngành du lịch Thủ đô, chúng tôi xác định Sơn Tây không chỉ là một điểm đến riêng lẻ mà cần được đặt trong không gian phát triển chung của vùng phía Tây Hà Nội, gắn kết với các tuyến, điểm du lịch văn hóa, sinh thái, nghỉ dưỡng và trải nghiệm làng nghề, tạo nên những hành trình đa dạng, hấp dẫn, góp phần mở rộng không gian phát triển của du lịch Hà Nội trong giai đoạn mới. Mục tiêu cụ thể hơn là đưa Làng cổ Đường Lâm trở thành "Làng du lịch tốt nhất thế giới" trước năm 2030, qua đó khẳng định vị thế của một di sản sống trong mạng lưới du lịch quốc tế".

Ở góc độ địa phương, đồng chí Hà Ngọc Quân, Phó chủ tịch UBND phường Sơn Tây cho rằng, phát triển du lịch không thể chỉ dựa vào tài nguyên sẵn có mà phải hình thành những sản phẩm mới, có khả năng giữ chân du khách. Đồng chí cho biết, địa phương sẽ tập trung xây dựng các tour chuyên đề "Về xứ Đoài-về miền di sản", phát triển du lịch đêm tại Thành cổ, Đền Và và Đường Lâm, đẩy mạnh trải nghiệm văn hóa, ẩm thực, giáo dục di sản, du lịch nông nghiệp sinh thái và từng bước hình thành các tuyến du lịch đường thủy trên sông Hồng, sông Tích gắn với không gian văn hóa và các truyền thuyết dân gian đặc sắc. Đồng chí Hà Ngọc Quân khẳng định: "UBND phường Sơn Tây xác định người dân vừa là chủ thể gìn giữ di sản, vừa là chủ thể trực tiếp thụ hưởng thành quả từ phát triển du lịch".

Ngoài những định hướng ấy, còn có nhiều sáng kiến đang được đề xuất cho Sơn Tây để đào tạo nguồn nhân lực, phát triển kinh tế đêm, chuẩn hóa hệ thống homestay, số hóa di sản bằng trí tuệ nhân tạo và ứng dụng mã QR, bản đồ số, công nghệ thực tế ảo...

Điều kỳ vọng là cách tiếp cận mới này hướng tới chiều sâu văn hóa và giữ chân du khách, để họ đến Sơn Tây lâu hơn, chi tiêu nhiều hơn và mang theo những câu chuyện về xứ Đoài để tiếp tục lan tỏa. Đó cũng chính là tư duy phát triển bền vững đang trở thành xu hướng chung của thế giới hiện đại: Không đánh đổi bản sắc lấy tăng trưởng, mà biến bản sắc thành động lực của tăng trưởng.