Tìm hướng đi từ những mảnh gỗ thừa

Ở làng Khúc Toại (phường Kinh Bắc, tỉnh Bắc Ninh), hay còn được biết đến với cái tên làng Chọi, nghề mộc mỹ nghệ tại đây gắn liền với những bộ bàn ghế, tủ thờ kích thước lớn. Sau mỗi sản phẩm hoàn thiện, thừa lại là vô số mảnh gỗ vụn, đầu thớ thô nhám. Nhưng chính từ những phần nguyên liệu bỏ đi đó, dòng tranh ghép gỗ đã ra đời.

Nói về dòng tranh này, nghệ nhân Nguyễn Văn Viện (sinh năm 1957) là người đầu tiên nghĩ ra và thực hiện tranh ghép gỗ từ năm 1985. Lớn lên trong gia đình có truyền thống làm mộc, lại theo đuổi và đam mê nghệ thuật, ông nảy ra ý định đưa những mảnh gỗ còn lại sau chế tác trở thành chất liệu cho một tác phẩm mỹ nghệ khác.

“Thấy những nguyên liệu của làng nghề bị thừa nhiều, chiều dài hoặc chiều rộng của gỗ lại không đủ để làm các sản phẩm lớn nữa, nên tôi đã suy nghĩ và tận dụng đưa vào các tác phẩm của mình”, nghệ nhân Nguyễn Văn Viện chia sẻ.

Bức tranh ghép gỗ hoàn thiện sau nhiều công đoạn phức tạp. 

Những bức tranh ghép gỗ được tạo nên hoàn toàn từ màu sắc và đường vân tự nhiên của gỗ, không sử dụng đến sơn hay màu vẽ. Để hoàn thiện tranh, người thợ đi từ bản vẽ phác thảo, tỉ mỉ cắt từng mảnh khuôn rồi dán lên mảnh gỗ vụn để lựa màu phù hợp. Sau khi cắt gọt, mài phẳng, các chi tiết được ghép khít lại với nhau, rồi tạo chiều sâu thêm bằng cách dùng cọ vẽ điểm xuyết trước khi chà nhám và sơn bóng.

Không chỉ mở ra một hướng đi mới cho nghề mộc truyền thống, ông Viện còn là anh cả trong gia đình có 7 anh chị em, ông từng bước truyền nghề cho các em, để từ đôi bàn tay các anh chị em trong gia đình, nghệ thuật ghép gỗ dần được nối dài qua nhiều thế hệ trong gia đình.

Đọc sắc gỗ, hiểu đường vân

Trong số các anh chị em, Nghệ nhân Ưu tú Nguyễn Văn Hùng (sinh năm 1962), em trai ông Nguyễn Văn Viện là một trong những người tiếp nối và gắn bó sâu sắc với nghề này.

Năm 1984, sau gần 5 năm tham gia quân ngũ và thực hiện nhiệm vụ bảo vệ biên giới tại Cao Bằng, ông trở về quê hương và mong muốn tiếp nối nghề truyền thống của ông cha là chế tác đồ gỗ mỹ nghệ. Nhưng rồi nhờ sự chỉ dạy của người anh cùng niềm đam mê riêng, ông dần dành trọn thời gian mày mò, hoàn thiện kỹ thuật chế tác tranh ghép gỗ.

Qua nhiều năm gắn bó với nghề, nghệ nhân Nguyễn Văn Hùng đã thành lập được xưởng tranh của riêng mình, gặt hái nhiều thành tựu cho bản thân và vinh dự được Chủ tịch nước phong tặng danh hiệu Nghệ nhân Ưu tú vào năm 2020.

Một góc trưng bày những giải thưởng, bằng khen của nghệ nhân Nguyễn Văn Hùng. 

Không chỉ gây dựng được hướng đi riêng, qua năm tháng gắn bó với nghề, ông Viện còn tích lũy cho mình vốn kinh nghiệm quý báu về dòng tranh ghép gỗ. Từ các nhận biết màu sắc, đường vân đến việc đánh giá chất lượng từng loại gỗ để lựa chọn những mảnh ghép phù hợp, tất cả đều được ông đúc kết qua quá trình trực tiếp làm nghề, qua từng tác phẩm hoàn thành và cả những lần thử nghiệm, tìm tòi không ngừng.

“Gỗ phải đi tìm hiểu từ những vùng núi đá thì thớ mới đanh và đẹp. Người làm tranh phải hiểu được đặc tính, nhận ra màu sắc và đường vân của từng loại gỗ thì mới phối ghép hài hòa, tạo chiều sâu cho tác phẩm được. Những kỹ năng này đòi hỏi phải tích lũy qua thời gian dài chứ không thể vội vàng ngày một ngày hai”, ông Hùng tâm sự.

Theo ông Hùng, những kinh nghiệm quan trọng đối với người thợ như cách nhìn thớ gỗ, cảm nhận màu gỗ là không thể vội, phải làm nhiều, va chạm nhiều thì tay nghề mới thực sự vững và ông vui mừng khi nhắc đến thế hệ trẻ nối nghiệp trong gia đình, bởi có nhiều ý tưởng lạ, làm tranh công phu và chau chuốt hơn.

Tiếp nối nghề tranh từ xưởng nhà

Đến nay, khi tuổi đã cao, hai người nghệ nhân dần lùi về phía sau, mang theo nỗi trăn trở về việc trao truyền nghề cho thế hệ kế cận. Với họ, điều quan trọng không chỉ là trao lại những kỹ thuật đã tích lũy qua nhiều năm, mà làm sao để con cháu tiếp tục gắn bó và duy trì nghề.

Tại xưởng chế tác của nghệ nhân Nguyễn Văn Viện, câu chuyện nghề tranh ghép gỗ đang được tiếp nối bởi chị Nguyễn Thị Huyền (sinh năm 1985) - con gái ông, cùng chồng và những người thợ đã theo xưởng nhiều năm.

Bên trong xưởng tranh ghép gỗ của gia đình ông Nguyễn Văn Viện. 

Đến với tranh ghép gỗ từ niềm yêu thích hội họa và định hướng từ cha, chị theo học mỹ thuật tại Trường Trung cấp Văn hóa, Nghệ thuật và Du lịch Bắc Ninh từ năm 2002 rồi trở về làm việc tại xưởng. Chị nhớ lại, những ngày đầu mới theo nghề, dù rất thích công việc vẽ tranh, chị vẫn chưa trực tiếp được cầm cọ bởi ông Viện cho rằng tay chị chưa đủ vững. “Chắc là chị học khoảng năm thứ hai, thứ ba thì bố chị mới cho phép”, chị kể.

Sự nghiêm khắc của người cha, những người đi trước cũng là cách chị Huyền từng bước làm quen với nghề. Giờ đây, chị là người đảm nhận chính công đoạn vẽ tranh tại xưởng và cũng có thể thực hiện hầu hết các công đoạn khác khi thực hiện một tác phẩm tranh ghép gỗ.

 Chị Huyền tỉ mỉ vẽ hoàn thiện các chi tiết trên bức tranh ghép gỗ.

So với ngày trước, công việc của thế hệ trẻ như chị Huyền đã thuận lợi hơn nhờ sự không ngừng cải tiến, tìm tòi ra những cách thuận tiện hơn khi làm tranh của thế hệ đi trước. Chẳng hạn như, nhờ chiếc máy cắt gỗ giờ đã có thể cắt chính xác hơn theo hình phác thảo, thời gian gia công thô giảm đi. Người thợ giờ đây có thể tập trung vào các công đoạn đòi hỏi sự khéo léo cao như phối màu, vẽ hoa văn và hoàn thiện chi tiết.

Dù có sự hỗ trợ từ máy móc, cả ông Viện, ông Hùng hay chị Huyền đều hiểu rằng, nghề tranh ghép gỗ vốn kén người. Như lời ông Hùng nói: “Người thợ ngoài sự cần cù còn phải có năng khiếu thẩm mỹ, biết nhìn thớ gỗ và cảm nhận màu sắc”.

Và để hoàn thiện một bức tranh ghép gỗ cần sự chung tay của nhiều người, bởi không phải ai cũng thành thạo tất cả các khâu. Mỗi công đoạn đều đòi hỏi những kỹ năng và kinh nghiệm riêng từ người thợ.

 Công đoạn cắt gỗ đòi hỏi người thợ phải dùng sức, giữ chắc tay trước lưỡi cưa.

Chị Huyền cũng nhìn nhận thực tế ấy từ chính chặng đường hơn 20 năm của mình rằng, người có thể chọn nghề nhưng nghề cũng kén chọn người. Và để đi đường dài với nghề tranh ghép gỗ, ngoài sự truyền dạy từ cha ông, nỗ lực học hỏi và làm mới, điều cần phải có còn là năng khiếu, cái duyên và tình yêu thực sự với nghệ thuật.