“Kiến tạo tương lai” thời công nghệ số

1. Khái niệm “kiến tạo” hầu như được hiểu theo nghĩa chung chủ động tạo ra những giá trị, thể chế, công nghệ và phương thức phát triển mới. Trong lịch sử nước nhà, “kiến tạo tương lai” góp phần làm vẻ vang cơ đồ đất nước hầu hết là những người trẻ tuổi. Trong truyền thuyết, Thánh Gióng đuổi giặc Ân xâm lược khi tuổi còn rất trẻ, được dân gian gọi là chàng Gióng. Vua Lê Thánh Tông lên ngôi khi 18 tuổi, đã trực tiếp lãnh đạo công cuộc cải cách hành chính, pháp luật, giáo dục để tạo nên một triều đại cực thịnh. Đầu thế kỷ 20, chàng trai Nguyễn Tất Thành đi tìm đường cứu nước. Các Tổng Bí thư của Đảng: Trần Phú, Lê Hồng Phong, Hà Huy Tập, Nguyễn Văn Cừ đều là những thanh niên. Trong các cuộc kháng chiến vệ quốc của dân tộc chống đế quốc, ngoại xâm để giành độc lập, tự do, bảo vệ toàn vẹn chủ quyền, có hàng triệu thanh niên dâng hiến tuổi thanh xuân “quyết tử để Tổ quốc quyết sinh”. Bác Hồ đã khẳng định: “Thanh niên là người chủ tương lai của nước nhà. Thật vậy nước nhà thịnh hay suy, yếu hay mạnh một phần lớn là do các thanh niên”. Trong thời công nghệ số, câu nói của Bác càng mang tính chân lý.

Học viên Học viện Kỹ thuật Quân sự tích cực tham gia nghiên cứu khoa học-công nghệ. Ảnh: NGUYỄN THƯƠNG

2. Mỗi bước ngoặt tạo ra sự tiến bộ của nhân loại đều gắn với một thế hệ trẻ giàu khát vọng, dám nghĩ, dám làm, đi trước thời đại. Trong thế kỷ 20, thanh niên kiến tạo tương lai bằng lòng yêu nước, tinh thần cách mạng và sức mạnh công nghiệp. Đến thế kỷ 21, sứ mệnh ấy được thực hiện chủ yếu bằng tri thức, công nghệ và đổi mới sáng tạo. Thế giới đang được định hình bởi dữ liệu, AI, công nghệ số cùng những đột phá mới chưa từng có. Trong bối cảnh ấy, thanh niên là những người đi đầu giữ vai trò đặc biệt quan trọng trong quá trình “trực tiếp tham gia kiến tạo tương lai”. Mới chỉ vài năm nay, AI đã đi từ phòng thí nghiệm đến từng chiếc điện thoại thông minh, từng doanh nghiệp, từng lớp học. Robot đang dần thay thế lao động giản đơn. Dữ liệu trở thành “nguồn tài nguyên mới”. Kinh tế nền tảng, kinh tế sáng tạo, thương mại điện tử, chính phủ số, xã hội số... đang mở ra một không gian phát triển hoàn toàn khác. Lợi thế nghiêng về những người có khả năng học nhanh, thích ứng nhanh hơn, sáng tạo nhanh hơn. Lớp người đó, phần lớn là thanh niên.

Là thế hệ đầu tiên sinh ra, trưởng thành cùng với internet, những người trẻ hôm nay sử dụng công nghệ như một ngôn ngữ tự nhiên. Chỉ một chiếc máy tính hay điện thoại nối mạng, thanh niên ở bất cứ đâu cũng có thể học các khóa học của những trường đại học nổi tiếng; rồi xây dựng doanh nghiệp trực tuyến, phát triển phần mềm hay sáng tạo nội dung... Khoảng cách địa lý được thu hẹp bởi công nghệ. Điều quyết định không còn là ở đâu, mà là biết gì, làm được gì. Năng lực quan trọng nhất không còn là ghi nhớ, mà là biết lựa chọn, kiểm chứng, biết biến tri thức thành năng lực hành động. Sự thành công không nhờ ở biết nhiều, mà biết hành động hiệu quả nhất.

Có thể thay thế con người trong nhiều công việc kỹ thuật, nhưng AI không thể thay thế trách nhiệm đạo đức, lý tưởng, lòng yêu nước và khát vọng cống hiến. Quyết định giá trị của công nghệ vẫn là con người. Từ góc nhìn triết học về con người, có thể khẳng định: Để sử dụng AI, chứ không để AI sử dụng mình, con người không thể, không nên, không cần cạnh tranh với AI trong những việc máy làm tốt hơn, mà cần phát huy cao nhất những phẩm chất người: Tư duy phản biện, óc sáng tạo, năng lực giải quyết vấn đề phức tạp, khả năng hợp tác, lãnh đạo, tinh thần nhân văn, thấu hiểu, thấu cảm.

3. Thanh niên Việt Nam đang gặp thách thức, trở ngại gì? Rõ nhất là chất lượng nguồn nhân lực vẫn còn khoảng cách so với các nước phát triển, ở khả năng sáng tạo, năng suất lao động, kỹ năng thực hành, trình độ ngoại ngữ. Ngoài ra, sức khỏe thể chất, chiều cao trung bình... vẫn còn sự chênh lệch.

Trong lối sống và tư duy của một bộ phận giới trẻ dễ dàng tiếp nhận những giá trị mới, hiện đại, nhưng ít quan tâm đến các giá trị truyền thống. Ở họ, đang có biểu hiện xa rời những giá trị văn hóa dân tộc, trong đó có những giá trị lõi (yêu nước, thương người, đoàn kết...). Nhiều thanh niên dành nhiều thời gian lướt mạng nhưng rất ít đọc sách. Cần báo động căn bệnh “nghiện” công nghệ dẫn tới dần mất khả năng tập trung cho những công việc đòi hỏi tư duy sâu. Tin giả, thao túng thuật toán, lừa đảo trực tuyến, “bạo lực mạng”, sự lệ thuộc vào thế giới ảo... đang trở thành những vấn đề xã hội đáng lo ngại. Với các quốc gia đang phát triển như nước ta, đang đứng trước thử thách về cạnh tranh lao động toàn cầu; thất nghiệp (do AI); khoảng cách kỹ năng số; áp lực đổi mới liên tục và nguy cơ tụt hậu (về công nghệ).

4. Thanh niên phải làm gì? Tất yếu phải được đào tạo, tự đào tạo để trở thành những người tiên phong trong việc làm chủ công nghệ mới, đủ năng lực nghiên cứu, phát triển, ứng dụng những thành tựu tiên tiến. Muốn vậy, cần có tư duy toàn cầu, khả năng giao tiếp quốc tế để chủ động hội nhập, cạnh tranh công bằng và hiệu quả với thế giới. Đi ra quốc tế mà không đánh mất mình, tức là phải được trang bị lý tưởng chính trị, bản lĩnh yêu nước. Học cái tốt đẹp của thế giới để phục vụ đất nước và nhân loại.

Một khái niệm quan trọng của công nghệ số là “năng lực số” (digital literacy/skill) tức khả năng truy cập, quản lý, hiểu, giao tiếp, đánh giá, sáng tạo thông tin một cách an toàn, phù hợp... Sống trong môi trường số nhưng thiếu năng lực số dễ trở thành nạn nhân của chính công nghệ. Năng lực số tạo điều kiện để hình thành và phát huy tư duy phản biện trong môi trường số. Chưa bao giờ con người phải đối mặt với lượng thông tin khổng lồ, thật-giả lẫn lộn như hiện nay. Tư duy phản biện là một trong những năng lực cốt lõi của công dân số. Ngày nay, giáo dục đại học không đặt trọng tâm ở việc truyền đạt tri thức, mà ở hình thành năng lực tiếp tục học và tự thích ứng. Phải có năng lực học tập suốt đời, liên tục để tạo ra “hệ miễn dịch số”: Bảo vệ dữ liệu cá nhân, kiểm chứng thông tin, sử dụng AI có trách nhiệm, tôn trọng bản quyền, ứng xử văn minh trên không gian mạng, giữ gìn các giá trị đạo đức.

Lịch sử từng được viết bởi những thế hệ thanh niên dám hy sinh vì độc lập dân tộc. Hôm nay, lịch sử sẽ tiếp tục được viết bởi những thanh niên biết làm chủ tri thức, công nghệ và đổi mới sáng tạo để xây dựng một Việt Nam hùng cường, hạnh phúc, để sánh vai cùng các cường quốc năm châu.