Vó ngựa truyền thuyết bước vào đời sống

Bộ sưu tập sơn mài “Gióng” của nghệ nhân Nguyễn Tấn Phát gồm 2.026 tác phẩm sơn mài độc bản lấy cảm hứng từ hình tượng ngựa và Thánh Gióng. Với nghệ nhân Nguyễn Tấn Phát, truyền thuyết “Thánh Gióng” là nguồn cảm hứng nuôi dưỡng năng lượng sáng tạo bền bỉ.

Chia sẻ với phóng viên Báo Quân đội nhân dân, nghệ nhân Nguyễn Tấn Phát bày tỏ: “Thánh Gióng và con ngựa đại diện cho tinh thần bảo vệ, kiến tạo đất nước, một tinh thần chưa bao giờ cũ. Chính vì thế, đây là chủ đề phù hợp để dẫn dắt một dự án lâu dài, mang tính cộng đồng và kế thừa nghề truyền thống”.

Nghệ nhân Nguyễn Tấn Phát bên bộ sưu tập "Gióng".

Dự án sáng tác bộ sưu tập "Gióng" khởi xướng từ năm 2016. Đến nay, gần 1.900 tác phẩm trong bộ sưu tập đã được hoàn thiện. Theo kế hoạch, các tác phẩm còn lại sẽ hoàn thành trước Tết Nguyên đán 2026, trưng bày tại làng cổ Đường Lâm (Hà Nội) và giới thiệu tại nhiều địa phương trên cả nước. Qua đó, góp phần đưa biểu tượng truyền thuyết bước vào đời sống, đưa di sản hòa nhịp vào kinh tế sáng tạo, mang nghệ thuật làng cổ giới thiệu rộng rãi trong không gian đô thị và quốc tế.

Vật liệu được xem là nền tảng tạo nên chiều sâu cho bộ sưu tập. Nghệ nhân Nguyễn Tấn Phát lựa chọn đá ong, tre và gỗ mít, những chất liệu gắn liền với kiến trúc và sinh hoạt của làng cổ Đường Lâm, kết hợp cùng chất liệu sơn mài, để tạo nên các tác phẩm. Qua đó, các tác phẩm vừa giữ nét mộc mạc, vừa mang lại chiều sâu nghệ thuật. Đồng thời, các tác phẩm còn được phát triển thành các sản phẩm mỹ thuật ứng dụng như bàn, ghế, đồ nội thất... Qua đó, công năng sử dụng và giá trị thẩm mỹ song hành, đưa sơn mài hiện diện trong đời sống thường ngày.

Các tác phẩm được chế tác từ gỗ mít, đá ong, kết hợp với sơn mài.

Nghệ nhân Nguyễn Tấn Phát bộc bạch: “Tôi coi mỗi tác phẩm như một cá thể sống. Dù cùng khai thác hình tượng ngựa và Thánh Gióng, nhưng mỗi sản phẩm đều khác nhau về tỷ lệ, đường nét, hình dáng và cảm xúc. Bộ sưu tập không có khuôn mẫu cứng nhắc, mỗi tác phẩm được điều chỉnh liên tục theo cảm xúc và câu chuyện tại thời điểm sáng tác”.

Giữ nếp làng trong từng lớp sơn

Đáng chú ý, bộ sưu tập “Gióng” có sự tham gia của nhiều nghệ nhân, thợ lành nghề và họa sĩ trẻ tại làng cổ Đường Lâm. Trong đó, nghệ nhân Nguyễn Tấn Phát giữ vai trò xây dựng ý tưởng tạo hình, định hướng ngôn ngữ thẩm mỹ và kiểm soát chặt chẽ các tiêu chuẩn kỹ thuật.

“Khoảnh khắc khiến tôi xúc động nhất là khi nhìn thấy những người thợ thuộc nhiều thế hệ khác nhau cùng làm việc say mê trong xưởng ở làng cổ Đường Lâm. Khi đó tôi nhận ra bộ sưu tập không chỉ là 2.026 tác phẩm, mà là hành trình kết nối cộng đồng với nghề truyền thống và di sản”, nghệ nhân Nguyễn Tấn Phát chia sẻ.

Nghệ nhân Nguyễn Tấn Phát tạo hình cho tác phẩm.

Đằng sau vẻ lấp lánh của các tác phẩm là quy trình lao động nghiêm ngặt, đòi hỏi nhiều thời gian và sự kiên nhẫn. Mỗi tác phẩm đều trải qua các công đoạn được tổ chức chặt chẽ, từ tạo phôi, xử lý vật liệu, sơn lót, mài, vẽ, phủ và hoàn thiện. Qua đó, dù sáng tác với số lượng lớn, các tác phẩm vẫn bảo đảm chất lượng nghệ thuật và hoàn thành đúng tiến độ.

Theo nghệ nhân Nguyễn Tấn Phát, áp lực lớn nhất không nằm ở việc sáng tác số lượng lớn, mà ở việc giữ cho mỗi tác phẩm đều có “hồn”, tránh sự lặp lại máy móc. “Động lực giúp tôi vượt qua khó khăn đến từ niềm tin bản thân đang làm một việc có ý nghĩa lâu dài, vừa bảo tồn nghề truyền thống, vừa mở ra hướng đi mới cho sơn mài trong đời sống hiện đại”, nghệ nhân Nguyễn Tấn Phát bày tỏ.

Dưới bàn tay tỉ mỉ của các nghệ nhân, các tác phẩm sơn mài ngựa trong bộ sưu tập “Gióng” hiện lên với nhiều sắc thái, tạo hình khác nhau. Có những con ngựa vươn mình mạnh mẽ, dữ dội; có những con ngựa mang hình dáng trầm lắng, nội tâm. Một số tác phẩm gợi nhớ hình ảnh Long Mã trong truyền thuyết, số khác lại khắc họa dáng ngựa trong đời sống thường nhật với vẻ dung dị, gần gũi. Mỗi tác phẩm là một câu chuyện riêng, nối dài từ huyền thoại dân tộc đến nhịp sống đương đại.

Bộ sưu tập “Gióng” không chỉ là dự án nghệ thuật, mà đã mở ra không gian kết nối cộng đồng với nghệ thuật sơn mài. Những chú ngựa sơn mài mang trong mình tinh thần vươn lên và tỏa sáng, như chính hành trình sơn mài Việt Nam đang tiếp tục phát huy giá trị nghệ thuật trong đời sống hôm nay. “Sau dự án này, tôi mong muốn tiếp tục phát triển sơn mài theo hướng vừa nghệ thuật, vừa ứng dụng. Đồng thời, tôi cũng mở rộng các hoạt động giáo dục di sản và sáng tác cộng đồng, để sơn mài Đường Lâm có thể phát triển bền vững trong tương lai”, nghệ nhân Nguyễn Tấn Phát bày tỏ.