Tranh Hàng Trống và sứ mệnh lưu giữ hồn cốt văn hóa Việt

Tranh Hàng Trống từng hiện diện sâu sắc trong không gian sống của người dân Thăng Long xưa, đặc biệt vào mỗi dịp Tết đến xuân về. Đó không chỉ là những bức tranh trang trí, mà còn là biểu tượng của niềm tin, ước vọng và cả một hệ giá trị tinh thần được lưu truyền qua nhiều thế hệ.

Nghệ nhân Lê Đình Nghiên giới thiệu về tranh Hàng Trống tại Triển lãm Tranh dân gian Việt Nam.

Trong hành trình tìm hiểu các giá trị văn hóa truyền thống, tôi có dịp gặp gỡ nghệ nhân Lê Đình Nghiên - một trong số ít những người còn gắn bó với dòng tranh này. Cuộc trò chuyện với ông không chỉ giúp tôi hiểu rõ hơn về một loại hình nghệ thuật dân gian đặc sắc, mà còn mở ra nhiều suy nghĩ về trách nhiệm gìn giữ bản sắc văn hóa dân tộc trong bối cảnh hiện nay.

Chia sẻ về cơ duyên đến với nghề, nghệ nhân Lê Đình Nghiên cho biết: “Nghề đến với tôi như một mạch nguồn truyền nối từ bao đời. Gia đình tôi đã gắn bó với tranh Hàng Trống hàng trăm năm và chính nhu cầu thưởng thức tranh của người chơi tranh mà tôi tiếp tục gìn giữ và sống được với nghề”. Từ lời chia sẻ ấy có thể thấy, tranh Hàng Trống không chỉ là một nghề mưu sinh, mà còn là sự tiếp nối của truyền thống gia đình và văn hóa dân tộc.

Không dừng lại ở giá trị lịch sử, tranh Hàng Trống còn chứa đựng chiều sâu văn hóa và tín ngưỡng. Những bức “Ngũ hổ”, “Tứ phủ” hay “Ông Hoàng cưỡi lốt”... không chỉ mang tính thẩm mỹ, mà còn phản ánh đời sống tinh thần, quan niệm nhân sinh của người Việt. Mỗi hình tượng, mỗi gam màu đều mang ý nghĩa riêng, được chắt lọc và hoàn thiện qua thời gian.

Tuy nhiên, chính những giá trị đặc sắc ấy lại đang đứng trước nguy cơ mai một. Một trong những thách thức lớn nhất hiện nay là sự thiếu hụt người kế tục, khi ngày càng nhiều người rời bỏ nghề do thu nhập không ổn định. Điều này khiến việc gìn giữ kỹ thuật và tinh thần của tranh trở nên cấp thiết hơn bao giờ hết.

Nghệ nhân Lê Đình Nghiên chia sẻ thêm: “Nghề này kén người, phải yêu nghề và khéo tay. Tranh Hàng Trống không chỉ in mà còn vẽ tay, mỗi nét đều phải có hồn. Các tranh xưa muốn vẽ lại không hề đơn giản, phải hiểu rất kỹ”. Qua đó có thể thấy, giá trị của tranh không chỉ nằm ở hình thức, mà còn ở kỹ thuật tinh xảo và chiều sâu sáng tạo.

Thực tế, điều làm nên bản sắc riêng của tranh Hàng Trống chính là sự kết hợp giữa in nét, pha màu và vẽ tay hoàn thiện. Chính quy trình này khiến mỗi tác phẩm đều mang dấu ấn riêng biệt, không thể thay thế bằng công nghệ hiện đại. Đây cũng là yếu tố cốt lõi cần được bảo tồn một cách nguyên vẹn.

Không gian trưng bày tranh Hàng Trống tại Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam.

Trong bối cảnh đó, các thiết chế văn hóa đóng vai trò quan trọng trong việc lưu giữ và lan tỏa giá trị di sản. Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam là một trong những điểm tựa tiêu biểu, nơi các tác phẩm tranh dân gian được bảo quản và giới thiệu tới công chúng. Tại đây, không khó để bắt gặp những người trẻ dừng lại khá lâu trước các bức tranh Hàng Trống, không chỉ vì tò mò, mà còn là sự tiếp nhận và cảm thụ một giá trị văn hóa lâu đời.

Bạn Nguyễn Thanh Trà, sinh viên năm nhất, Đại học Mỹ thuật công nghiệp chia sẻ: “Trước đây mình chỉ thấy tranh qua sách hoặc mạng, nhưng khi nhìn trực tiếp mới cảm nhận rõ được màu sắc và độ tinh xảo. Có cảm giác rất "có hồn", không giống những gì in ấn hiện đại. Trưng bày tranh Hàng Trống ở bảo tàng là rất cần thiết, vì nếu không có những nơi như thế này, chúng mình khó có cơ hội tiếp cận”.

Từ thực tiễn đó có thể thấy, sứ mệnh lưu giữ hồn cốt văn hóa Việt không thể chỉ đặt lên vai của riêng các nghệ nhân hay các không gian bảo tồn, mà cần trở thành trách nhiệm chung của toàn xã hội. Nghệ nhân giữ vai trò gìn giữ kỹ thuật và tinh thần nghề; cơ quan quản lý định hướng và xây dựng chính sách hỗ trợ; các thiết chế văn hóa và giáo dục đảm nhiệm việc kết nối, lan tỏa; còn thế hệ trẻ chính là lực lượng tiếp nhận, sáng tạo và tiếp nối di sản. Chỉ khi những yếu tố này được gắn kết chặt chẽ và đồng bộ, việc bảo tồn tranh Hàng Trống mới thực sự đi vào chiều sâu và có sức sống bền vững trong đời sống đương đại.

Trong dòng chảy không ngừng của thời đại, đổi mới là xu thế tất yếu. Tuy nhiên, nếu thiếu đi điểm tựa từ truyền thống, sự phát triển sẽ trở nên rời rạc và mất phương hướng. Tranh Hàng Trống, với bề dày lịch sử và giá trị văn hóa đặc sắc, chính là một trong những điểm tựa quan trọng ấy. Giữ tranh không chỉ là giữ lại những tác phẩm hữu hình, mà còn là giữ gìn bản sắc dân tộc. Trong từng lớp màu, từng nét vẽ tưởng như giản dị vẫn ẩn chứa sức sống bền bỉ của văn hóa Việt, thứ đã được tích lũy và chắt lọc qua nhiều thế hệ.