Trò chuyện với phóng viên Báo Quân đội nhân dân, TS, Nghệ sĩ Ưu tú (NSƯT) Bùi Như Lai, Hiệu trưởng Trường Đại học Sân khấu-Điện ảnh Hà Nội khẳng định: “Nút thắt lớn nhất hiện nay chính là cơ hội việc làm. Chúng ta cần xây dựng một hệ sinh thái đồng bộ từ khâu tuyển chọn, đào tạo đặc thù đến việc kiến tạo một môi trường để nhân tài thực sự tỏa sáng”.

  TS, NSƯT Bùi Như Lai.

Nhận diện "nút thắt" và tư duy đột phá

Phóng viên (PV): Thưa đồng chí, Nghị quyết 80 của Bộ Chính trị đặt ra yêu cầu cấp thiết về việc xây dựng cơ chế đặc thù cho tài năng văn hóa-nghệ thuật (VHNT). Từ thực tiễn công tác đào tạo tại Trường Đại học Sân khấu-Điện ảnh Hà Nội, đồng chí nhận thấy "nút thắt" nào lớn nhất mà cơ chế hiện tại chưa giải quyết được cho các tài năng trẻ?

TS, NSƯT Bùi Như Lai: Hiện nay, cơ chế đặc thù cho tài năng VHNT đã được các cơ quan chức năng quan tâm và có các chính sách được đưa vào thực hiện. Đề án đào tạo tài năng trong lĩnh vực VHNT của Chính phủ đã được nhà trường triển khai thực hiện từ năm học 2017-2018 và ghi nhận nhiều kết quả đáng khích lệ. Sinh viên được theo học các học phần nâng cao và chuyên sâu hơn trong chương trình đào tạo tài năng, được các chuyên gia, giảng viên uy tín, có bề dày kinh nghiệm về sân khấu, điện ảnh giảng dạy.

Với thực trạng hiện nay, “nút thắt” lớn nhất mà cơ chế hiện tại chưa giải quyết được chính là “đầu ra”-là cơ hội và môi trường làm việc phù hợp để sinh viên tài năng có thể tỏa sáng và phát huy được tối đa thế mạnh của mình. Cơ hội việc làm chưa rộng mở, môi trường làm việc, thu nhập từ ngành nghề còn hạn chế là một trong những lý do quan trọng khiến sinh viên còn đang phân vân lựa chọn có nên tiếp tục nuôi dưỡng đam mê nghề nghiệp của mình hay không.

PV: Nhiều người cho rằng năng khiếu nghệ thuật là thiên bẩm, nhưng để trở thành tài năng cần một hành trình mài giũa khắc nghiệt. Theo đồng chí, tính "đặc thù" trong Nghị quyết 80 nên được hiểu thế nào để không chỉ dừng lại ở việc hỗ trợ tài chính mà còn là tạo ra một "hệ sinh thái" cho nghệ sĩ phát triển?

TS, NSƯT Bùi Như Lai: Tính đặc thù nêu ra trong Nghị quyết 80 nên được hiểu rộng hơn ngoài việc hỗ trợ về tài chính. Tính đặc thù ở đây thể hiện từ khâu tuyển chọn người học, đặc thù trong quá trình đào tạo, xây dựng chương trình đào tạo, đặc thù về giảng viên giảng dạy và thể hiện rõ nhất trong từng sản phẩm sáng tạo được hình thành nên từ tư duy và chất xám của người học nghệ thuật.

Việc xây dựng một “hệ sinh thái” cho nghệ sĩ phát triển là hoàn toàn cần thiết và phù hợp với tình hình thực tế hiện nay. Thúc đẩy tuyển chọn, hỗ trợ chính sách tuyển sinh đầu vào cần đi đôi với việc ưu đãi về tài chính, học phí, xây dựng môi trường và cơ hội việc làm rộng mở trong tương lai cho người học.

Cảnh trong vở diễn tốt nghiệp năm 2025 của sinh viên Khoa Kịch hát dân tộc, Trường Đại học Sân khấu-Điện ảnh Hà Nội. Ảnh do nhà trường cung cấp

PV: Chúng ta nên hiểu thế nào về việc tạo ra không gian sáng tạo và quyền tự do học thuật cho nghệ sĩ để họ có thể cống hiến những tác phẩm mang tầm thời đại? Để thu hút các tài năng Việt kiều hoặc các chuyên gia nghệ thuật quốc tế về đóng góp, Nghị quyết 80 có những "chìa khóa" nào về mặt chính sách và môi trường làm việc?

TS, NSƯT Bùi Như Lai: Nghị quyết 80 đã đưa ra các chỉ tiêu, nhiệm vụ và giải pháp thiết thực để thúc đẩy phát triển văn hóa trong kỷ nguyên mới. Đặc biệt, Nghị quyết 80 nhấn mạnh việc hoàn thiện thể chế tạo đột phá chiến lược, khơi thông nguồn lực phát triển văn hóa, đó là:

Tập trung xây dựng các luật về hoạt động nghệ thuật, văn học, bản quyền tác giả, công nghiệp văn hóa...; nhấn mạnh việc sửa đổi, bổ sung, thay thế các văn bản quy phạm pháp luật còn bất cập, chồng chéo; tháo gỡ các điểm nghẽn, nút thắt về thể chế, đồng thời bổ sung khung pháp lý giải quyết những vấn đề phát sinh từ thực tiễn.

Xây dựng cơ chế đặc thù trong phát hiện, đào tạo, bồi dưỡng, trọng dụng và phát huy tài năng VHNT, thể thao; chú trọng các môn nghệ thuật truyền thống, đồng thời thúc đẩy các loại hình nghệ thuật đương đại; bảo đảm điều kiện giảng dạy, sáng tạo đặc thù và chăm sóc sức khỏe chuyên biệt. Có chính sách hỗ trợ sáng tạo văn hóa trong không gian số, môi trường số, xã hội số, kinh tế số.

Bên cạnh đó là xây dựng hệ thống chính sách đãi ngộ xứng đáng với nghệ nhân (dân gian), nghệ sĩ; tạo điều kiện thúc đẩy, hỗ trợ văn nghệ sĩ tham gia, đoạt giải thưởng lớn tại các cuộc thi, triển lãm uy tín, danh giá về nghệ thuật của thế giới.

Những nhiệm vụ và giải pháp nêu trên đã cho thấy Nghị quyết 80 không chỉ dừng lại ở việc mở rộng hành lang pháp lý về hoạt động VHNT mà còn xây dựng đồng bộ hệ thống chính sách để thu hút nhân tài, hỗ trợ người nghệ sĩ được tự do sáng tạo và cống hiến những tác phẩm mang tầm thời đại.

PV: Việc đào tạo nghệ thuật đòi hỏi chi phí rất cao và sự hướng dẫn sát sao (1 kèm 1). Đồng chí kỳ vọng gì vào một cơ chế tài chính đặc thù để nhà trường có thể mời được các chuyên gia, nghệ sĩ lớn trong và ngoài nước tham gia giảng dạy mà không vướng các quy định về định mức thù lao hành chính?

TS, NSƯT Bùi Như Lai: Để mời được các chuyên gia, nghệ sĩ lớn trong và ngoài nước tham gia giảng dạy mà không vướng các quy định về định mức thù lao hành chính, các cơ sở đào tạo cần được tự chủ cao hơn trong việc quản lý chi phí, được phép sử dụng các nguồn thu từ học phí và các nguồn thu dịch vụ khác để mời giảng viên. Thay vì áp dụng mức lương hành chính, cơ sở đào tạo có thể sử dụng hợp đồng kinh tế, hợp đồng thuê khoán chuyên gia theo mức giá thị trường, bảo đảm trả thù lao xứng đáng cho giảng viên.

Bên cạnh đó, cũng cần có chính sách đặt hàng trong đào tạo, xây dựng các chương trình, dự án cụ thể và mời các chuyên gia, nghệ sĩ lớn trực tiếp tham gia với cơ chế chi trả thù lao theo kết quả đầu ra, chất lượng của học sinh, sinh viên thay vì chi trả theo thời gian giảng dạy.

Trọng dụng và phát huy: Để tài năng không "chảy máu"

PV: Thực trạng sinh viên nghệ thuật ra trường làm trái ngành hoặc khó sống bằng nghề vẫn đang hiện hữu. Theo đồng chí, cần có sự kết nối thế nào giữa cơ sở đào tạo và các đơn vị sử dụng lao động (nhà hát, hãng phim, doanh nghiệp văn hóa...) để tài năng trẻ có "đất diễn" ngay sau khi tốt nghiệp?

TS, NSƯT Bùi Như Lai: Như tôi đã nói ở trên, việc tạo ra môi trường và cơ hội việc làm rộng mở cho người học ngay sau khi tốt nghiệp chính là chìa khóa thúc đẩy sự phát triển của ngành nghề nói riêng và của lĩnh vực VHNT nói chung.

Cụ thể ở nhà trường chúng tôi đã có sự kết nối với đơn vị sử dụng lao động để sinh viên của trường được tham gia thực tập, trải nghiệm thực tế làm việc, trực tiếp thao tác, sử dụng và tham gia vào quá trình sản xuất sản phẩm sáng tạo tại các nhà hát, hãng phim, đài truyền hình, công ty truyền thông, doanh nghiệp văn hóa... Kết nối giữa cơ sở đào tạo và đơn vị tuyển dụng càng chặt chẽ thì cơ hội việc làm và đầu ra cho sinh viên sau tốt nghiệp ngày càng được mở rộng cả về số lượng và chất lượng.

PV: Trường Đại học Sân khấu-Điện ảnh Hà Nội sẽ cụ thể hóa những chủ trương của Nghị quyết 80 thành những hành động thực tế nào để thực sự trở thành "cái nôi" cung cấp nguồn nhân lực chất lượng cao cho nền công nghiệp văn hóa Việt Nam? Nếu có một thông điệp gửi đến những tài năng trẻ đang băn khoăn trước ngưỡng cửa nghệ thuật về cơ hội mà Nghị quyết 80 mang lại, đồng chí sẽ nói điều gì?

TS, NSƯT Bùi Như Lai: Trước hết, nhà trường tiếp tục đổi mới chương trình đào tạo, phương pháp đào tạo. Đánh giá kết quả học tập của người học gắn với năng lực, kỹ năng thực hành nghề nghiệp. Đổi mới đào tạo theo hướng phát huy tích cực sự chủ động, sáng tạo của người học.

Thứ hai, đẩy mạnh công tác nghiên cứu khoa học, gắn kết chặt chẽ hơn nữa công tác đào tạo với nghiên cứu khoa học, gắn hoạt động của nhà trường với các đơn vị nghệ thuật, các hãng phim... và thực tế đời sống văn hóa-xã hội trong nước và quốc tế. Tập trung nâng cao chất lượng hoạt động nghiên cứu khoa học của cán bộ, giảng viên, nghiên cứu viên nhằm phục vụ cho công tác đào tạo.

Thứ ba, xây dựng, phát triển đội ngũ giảng viên, cán bộ quản lý có phẩm chất chính trị, đạo đức, lối sống và trình độ cao, đáp ứng yêu cầu phát triển nhà trường và phát triển ngành.

Thứ tư, từng bước hiện đại hóa cơ sở vật chất, xưởng phim, phòng tập, nhà hát, hệ thống học liệu đáp ứng yêu cầu đào tạo, nghiên cứu khoa học, bảo đảm điều kiện cần thiết cho hoạt động giảng dạy và học tập của các thầy giáo, cô giáo, học sinh, sinh viên trong trường.

Thứ năm, sử dụng các phương tiện thông tin đại chúng, các kênh và trang mạng xã hội nhằm quảng bá, tuyên truyền về công tác tuyển sinh, đào tạo... của nhà trường.

Thông điệp tôi muốn gửi đến những tài năng trẻ đang băn khoăn trước ngưỡng cửa nghệ thuật về cơ hội mà Nghị quyết 80 mang lại, đó chính là: Giấc mơ không bao giờ thành hiện thực nếu như sáng ra bạn cứ nằm mãi trên giường. Vậy nếu yêu nghệ thuật, hãy bắt đầu hành động ngay từ bây giờ!

PV: Trân trọng cảm ơn đồng chí!