Tết rực rỡ cùng ngựa sơn mài Hạ Thái

Chạy đua đơn hàng trong mùa Tết Bính Ngọ

Từ đầu làng đến những con ngõ nhỏ đan xen, không khí sản xuất ở làng nghề sơn mài Hạ Thái những ngày giáp Tết Nguyên đán gần như không có khoảng lặng. Các xưởng sơn mài đều trong tình trạng đèn sáng liên tục, thợ làm việc tăng ca để kịp tiến độ các đơn hàng đã đặt từ nhiều tháng trước. Đây được xem là mùa cao điểm của làng nghề, khi nhu cầu mua sắm đồ trang trí và quà biếu Tết tăng mạnh.

Từng chú ngựa sơn mài dần hoàn thiện dưới bàn tay tỉ mỉ của người thợ làng nghề sơn mài Hạ Thái.

Tại xưởng của anh Trần Văn Thành cũng hòa mình vào nhịp lao động khẩn trương của cả làng. Anh Trần Văn Thành chia sẻ: “Cả làng phải huy động thêm nhân lực từ các khu vực lân cận để sản xuất sản phẩm. Nhịp độ lúc này nhanh hơn hẳn, xưởng nào cũng làm việc hết công suất”.

Những chú ngựa sơn mài tại làng Hạ Thái được làm chủ yếu gỗ mít và gỗ xà cừ. Đây là những loại gỗ phù hợp với kỹ thuật sơn mài truyền thống, dễ “ăn sơn”, ít co ngót, giúp hạn chế nứt vỡ trong quá trình sản xuất và sử dụng lâu dài. Ở công đoạn mài sơn, người thợ phải điều tiết lực tay và nhịp mài để các lớp màu lộ dần, không gắt, không thô, tạo độ mềm cho bề mặt sơn mài.

Người thợ phải điều tiết lực tay và nhịp mài để các lớp màu lộ dần trên bề mặt sản phẩm sơn mài.

Tại Dũng Dị Art Studio, chủ xưởng Trần Công Dũng đang kiểm tra từng sản phẩm trước khi đóng gói gửi khách. Trong xưởng là số lượng lớn con ngựa sơn mài đã hoàn thiện. Ngựa lớn, ngựa nhỏ, dáng tròn hay dáng chắc khỏe, mỗi sản phẩm đều mang sắc thái riêng, phản ánh tay nghề và thẩm mỹ của người nghệ nhân. Khác với hướng đi tập trung vào tranh sơn mài truyền thống, xưởng của ông lựa chọn phát triển các sản phẩm trang trí ứng dụng.

Ông Trần Công Dũng bộc bạch: “Đây là hướng tiếp cận phù hợp với đời sống đương đại. Cuối năm, người mua thường tìm những đồ vừa có tính biểu trưng, vừa có thể dùng để trang trí không gian sống hoặc làm quà Tết. Những linh vật sơn mài như ngựa gỗ đáp ứng tốt nhu cầu đó”.

Dịp Tết năm nay, xưởng của ông Trần Công Dũng dự kiến đưa ra thị trường khoảng 5.000 sản phẩm ngựa gỗ sơn mài với nhiều kích thước. Loại phổ biến có kích thước 30cm x 30cm, độ dày khoảng 10cm, giá dao động từ 2 triệu đồng đến 3 triệu đồng. Những mẫu lớn hơn, có thể sử dụng như ghế trang trí, có giá khoảng 7 triệu đồng, trong khi các mẫu nhỏ hơn được bán với mức khoảng 1 triệu đồng.

Những chú ngựa sơn mài Hạ Thái tung vó rời xưởng đến tay khách hàng không chỉ dừng lại ở giá trị thương mại mà còn là kết tinh từ đôi bàn tay tài hoa của những người thợ trong làng. Mỗi chú ngựa độc hoàn thiện là một lời khẳng định về sức sống trường tồn của những giá trị di sản giữa nhịp sống đương đại.

Giữ hồn sơn mài Hạ Thái giữa dòng chảy thị trường

Sơn mài Việt Nam từ lâu đã được xem là một loại hình nghệ thuật đặc thù, khó nhầm lẫn với sản phẩm sơn mài của bất kỳ quốc gia nào khác. Với người dân làng nghề sơn mài Hạ Thái, sơn mài không chỉ là nghề mà còn là di sản văn hóa được truyền qua nhiều thế hệ. Thuở ban đầu, sản phẩm sơn mài chủ yếu phục vụ không gian tâm linh hoặc tầng lớp quý tộc, từng được coi là vật phẩm cao quý.

Bước ngoặt quan trọng của sơn mài Hạ Thái đến vào năm 1927, khi cụ Đinh Văn Thành, người con của làng Hạ Thái, khi làm việc tại Trường Cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương, đã có những cải tiến trong kỹ thuật vẽ và mài. Qua đó, cụ đặt nền móng cho tranh sơn mài của làng, mở ra hàng loạt phương pháp thể hiện mới như gắn vỏ trứng, đắp sơn nổi, dát vàng, dát bạc.

Dẫu kỹ thuật có phát triển theo nhiều hướng, cốt lõi của sơn mài truyền thống Hạ Thái vẫn nằm ở sơn ta. Quy trình làm sơn mài đòi hỏi sự kiên nhẫn và chính xác cao. Sơn được làm từ nhựa cây sơn vùng trung du Phú Thọ, phải “nuôi” từ 5 đến 6 tháng, sau đó trộn với dầu trẩu hoặc nhựa thông để tạo sơn chín. Mỗi sản phẩm phải trải qua khoảng 12 lớp sơn và mài, xen kẽ công đoạn ủ khô, mỗi lần ủ mất 10 đến 24 giờ, mới hình thành sản phẩm đạt chuẩn.

Chuỗi công đoạn dài, hoàn toàn thủ công cùng yêu cầu cao về chất liệu và tay nghề chính là yếu tố làm nên giá trị của sản phẩm sơn mài truyền thống. Ngựa gỗ sơn mài Hạ Thái vì thế không đơn thuần là vật trang trí Tết mà còn là kết tinh của thời gian, kỹ thuật và kinh nghiệm nghề.

Những chú ngựa sơn mài Hạ Thái mang vẻ đẹp độc đáo, được nhiều khách hàng ưa chuộng.

Tuy nhiên, làng nghề cũng đối mặt với không ít thách thức. Sự xuất hiện của các loại sơn công nghiệp giúp rút ngắn thời gian sản xuất nhưng không thể thay thế hoàn toàn sơn ta. Người có kinh nghiệm dễ dàng nhận ra sự khác biệt rằng sơn mài truyền thống có độ bóng sâu, màu sắc trầm ổn và độ bền hàng trăm năm, trong khi sơn công nghiệp chỉ tạo ra lớp bóng “giả” và nhanh xuống màu theo thời gian.

Nhờ nhận thức thẩm mỹ của người tiêu dùng ngày càng cao, thị trường vẫn dành chỗ đứng cho sản phẩm sơn mài Hạ Thái, dù giá thành cao hơn. Song song với đó, nhiều hộ dân liên kết thành tổ hợp tác, chia sẻ nguyên liệu, máy móc, chuẩn hóa quy trình để bảo đảm chất lượng đồng đều.

Anh Vũ Huy Hoàng (phường Đống Đa, Hà Nội) cho biết: “Năm nào tôi cũng về Hạ Thái để chọn đồ sơn mài trang trí Tết. Giá không rẻ, nhưng đổi lại là sự khác biệt và giá trị lâu bền, dùng làm quà biếu hay trưng trong nhà đều có "chất" riêng”.

Giữa nhịp sống hiện đại và sức ép của thị trường, làng nghề sơn mài Hạ Thái vẫn giữ cho mình mùi sơn trầm quen thuộc, nhịp mài đều tay và tinh thần trân trọng nghề tổ. Với người dân nơi đây, mỗi mùa Tết không chỉ là mùa bán hàng, mà còn là dịp để sơn mài truyền thống tiếp tục hiện diện trong đời sống đương đại, như một phần không thể thiếu của văn hóa Việt Nam.