Hành trình tìm lại những tiếng hát xưa

TS, NSƯT Lê Thị Bạch Vân vẫn nhớ ngày 28-4-1991, khi CLB Ca trù Hà Nội chính thức ra mắt tại Văn Miếu - Quốc Tử Giám, hình ảnh những nghệ nhân tuổi đã cao trở lại sân khấu sau hàng chục năm rời xa tiếng đàn, nhịp phách. Buổi biểu diễn hôm ấy như hồi chuông cảnh tỉnh trước nguy cơ mai một của ca trù.

Từng có vị trí quan trọng trong đời sống văn hóa người Việt, ca trù trải qua thời gian dài gần như vắng bóng. Những định kiến xã hội một thời, khi ca trù bị đánh đồng với hình ảnh chốn ăn chơi, khiến không ít nghệ nhân phải gác lại nghề, kéo theo nguy cơ thất truyền vốn tri thức được tích lũy qua nhiều thế hệ.

Từ những ngày đầu gây dựng CLB, TS, NSƯT Lê Thị Bạch Vân tìm đến nhiều địa phương để vận động các nghệ nhân trở lại với ca trù. Theo lời bà, hoạt động kết nối từng mở rộng tới 19 tỉnh, thành phố. Những người có thời gian dài rời xa nghề dần vượt qua mặc cảm, cùng tham gia biểu diễn và truyền dạy cho thế hệ trẻ.

TS, NSƯT Lê Thị Bạch Vân (ở giữa) biểu diễn tại Liên hoan Ca trù Hà Nội mở rộng lần thứ nhất năm 2000. Ảnh: Nhân vật cung cấp 

Hoạt động của CLB lần lượt được duy trì tại Văn Miếu - Quốc Tử Giám, đền Voi Phục, đền Đồng Nhân, Bích Câu đạo quán... Các buổi biểu diễn được tổ chức định kỳ, không bán vé nhằm đưa ca trù đến gần hơn với công chúng. Tuy nhiên, thiếu địa điểm và kinh phí, bà phải sử dụng tiền tích lũy cá nhân để chi trả cho các nghệ nhân, nghệ sĩ.

Gắn bó với hoạt động biểu diễn của CLB từ năm 2005, ca nương Đinh Thị Vân (sinh năm 1990) là một trong những người chứng kiến hành trình ấy. Từ nhỏ thường theo các thầy cô đi biểu diễn, chị dần hình thành niềm yêu thích và gắn bó với ca trù. Nhìn lại chặng đường đã qua, chị nhận xét: “Ca trù Hà Nội làm thật, hát thật, gây dựng thật”. Trong ký ức của chị, TS, NSƯT Lê Thị Bạch Vân là một trong những người có công đầu trong việc gây dựng lại loại hình nghệ thuật này. Điều khiến chị nhớ nhất là những năm tháng CLB không có kinh phí hỗ trợ nhưng vẫn nỗ lực duy trì hoạt động.

Không chỉ tạo dựng không gian thực hành, CLB còn kết nối các nghệ nhân với những người trẻ mong muốn theo học ca trù. Từ thành công của “Liên hoan Ca trù Hà Nội mở rộng lần thứ nhất năm 2000”, một dấu ấn lớn tiếp theo được TS, NSƯT Lê Thị Bạch Vân thực hiện là chương trình đào tạo cấp tốc diễn viên ca trù trẻ năm 2002, với 78 học viên đến từ nhiều địa phương. Nhiều người trong số đó tiếp tục tham gia thực hành, truyền dạy ca trù tại địa phương, góp phần nối dài những nỗ lực khôi phục di sản.

Ca nương Đinh Thị Vân (thứ hai, từ phải sang) trong một buổi biểu diễn ca trù. Ảnh: Nhân vật cung cấp 

Năm 2009, ca trù được UNESCO ghi danh vào Danh sách Di sản văn hóa phi vật thể cần được bảo vệ khẩn cấp. Đây là sự ghi nhận giá trị của di sản, đồng thời đặt ra yêu cầu tiếp tục bảo vệ và trao truyền.

Nỗi lo bảo tồn di sản

Nếu như hơn ba thập kỷ trước, TS, NSƯT Lê Thị Bạch Vân trăn trở tìm lại những người còn nắm giữ vốn ca trù cổ, thì hôm nay, khi di sản được biết đến rộng rãi hơn, mối quan tâm của bà lại hướng đến chất lượng thực hành và truyền dạy.

Ca trù có hệ thống niêm luật chặt chẽ, đòi hỏi sự phối hợp nhuần nhuyễn giữa giọng hát, đàn đáy, phách và trống chầu. Để thực hành đúng, người học phải trải qua quá trình rèn luyện lâu dài, từ những kỹ thuật cơ bản đến việc hiểu sâu từng thể cách. Chỉ thuộc một vài bài hát chưa có nghĩa là đã làm chủ được nghề.

Bởi vậy, trong quá trình truyền dạy, bà luôn yêu cầu học trò nắm chắc từng kỹ thuật phách, hoàn thành bài học trước mới chuyển sang nội dung tiếp theo. Có những bài hát, người học phải dành cả năm rèn luyện mới có thể thực hành đúng. Dù tuổi cao, sức khỏe không còn như trước, bà vẫn sẵn sàng truyền dạy miễn phí cho những người thực sự muốn gắn bó với ca trù. Sự nghiêm khắc trong từng buổi học cũng xuất phát từ mong muốn vốn nghề được các thế hệ đi trước gìn giữ sẽ tiếp tục được trao truyền một cách bài bản.

Khai giảng lớp truyền dạy ca trù tại Câu lạc bộ Ca trù Hà Nội vào ngày 25-9-2020. Ảnh: Nhân vật cung cấp 

Điều khiến bà trăn trở là tình trạng một số người mới tiếp cận ca trù trong thời gian ngắn đã vội tham gia biểu diễn, các cuộc thi hoặc hướng tới những danh xưng nghề nghiệp khi kỹ năng chưa thực sự vững vàng. Việc ghi nhận, tôn vinh những người có đóng góp cho di sản là cần thiết, song phải gắn với năng lực thực chất và quá trình rèn luyện nghiêm túc. Số lượng người thực hành tăng lên là tín hiệu đáng mừng, nhưng không thể thay thế yêu cầu về chất lượng chuyên môn.

Từ câu chuyện của người nghệ sĩ đã dành hơn ba thập kỷ gắn bó với ca trù, có thể thấy bảo tồn di sản không chỉ dừng lại ở việc khôi phục những không gian biểu diễn hay thu hút thêm người trẻ. Điều quan trọng hơn là xây dựng được lực lượng kế cận có kiến thức, kỹ năng, được đào tạo bài bản và có môi trường thực hành thường xuyên. Đặc biệt, với một loại hình nghệ thuật nằm trong Danh sách Di sản văn hóa phi vật thể cần được bảo vệ khẩn cấp từ năm 2009 như ca trù, yêu cầu ấy càng trở nên cấp thiết.

Hơn ba thập niên trước, TS, NSƯT Lê Thị Bạch Vân tìm đến từng nghệ nhân để vận động họ trở lại với ca trù. Hôm nay, khi tiếng đàn, nhịp phách đã dần tìm lại chỗ đứng, bà vẫn miệt mài với công việc truyền dạy. Từ nỗi lo không còn người biết hát đến mong muốn người học thực sự hiểu và làm chủ nghề, hành trình gìn giữ ca trù của bà vẫn tiếp nối, lặng lẽ mà bền bỉ, qua từng câu hát, nhịp phách của những thế hệ học trò.