Thứ bảy cuối tuần, không gian tại di tích Bích Câu Đạo Quán (phường Ô Chợ Dừa) lại rộn lên bởi tiếng đàn đáy, tiếng trống chầu, tiếng phách và những câu hát ca trù trầm lắng. Giữa lớp học, NNƯT Vân Mai kiên nhẫn chỉnh từng cách lấy hơi, nhả chữ cho học viên. Khung cảnh ấy đã lặp lại suốt 18 năm qua, trở thành một địa chỉ quen thuộc với những người yêu ca trù.

 Nghệ nhân Ưu tú Vân Mai (ngoài cùng, bên trái) biểu diễn ca trù. Ảnh do nhân vật cung cấp

Cơ duyên đưa NNƯT Vân Mai đến với ca trù bắt nguồn từ một lần tình cờ bà nghe Nghệ sĩ Nhân dân Quách Thị Hồ thể hiện bài “Tỳ bà hành” trên sóng Đài Tiếng nói Việt Nam rồi lập tức bị cuốn hút. “Tôi bị thu hút ngay từ những câu đầu tiên, tự hỏi vì sao lại có một lối hát đặc biệt đến như vậy. Từ hôm ấy, tôi đã tìm hiểu và theo học ca trù”, NNƯT Vân Mai nhớ lại. Thời điểm ấy, ca trù rất ít người theo học. Nhiều nghệ nhân lớn tuổi không còn đủ sức truyền dạy nên việc tìm được một người thầy gần như không thể. Không chấp nhận từ bỏ, bà tìm mượn những băng ghi âm cũ, tự nghe, tự học, rồi miệt mài luyện từng kỹ thuật khó như ém hơi, nảy hột, nhả chữ.

Năm tháng bền bỉ trau dồi kỹ năng đã mang đến “trái ngọt” cho bà. Năm 2007, bà giành huy chương vàng tại Liên hoan ca trù toàn quốc. Đó là động lực để bà thêm vững tin trên hành trình theo đuổi đam mê. Năm 2009, bà phục dựng thành công thể cách “Non mai hồng hạnh” sau hơn 70 năm thất truyền, đồng thời khôi phục nhiều làn điệu cổ khác. Đến nay, bà có thể trình diễn gần 40 thể cách ca trù, một vốn nghề hiếm có ngay cả với nhiều ca nương. Năm 2015, bà vinh dự được Nhà nước phong tặng danh hiệu NNƯT, nghệ nhân loại hình nghệ thuật trình diễn dân gian của TP Hà Nội.

Điều khiến NNƯT Vân Mai luôn trăn trở là làm sao để ca trù có người kế tục. Năm 2008, bà cùng chồng là NNƯT Trần Văn Trúc mở lớp dạy ca trù miễn phí tại di tích Bích Câu Đạo Quán. Bà phụ trách hướng dẫn kỹ thuật hát, còn ông dạy đàn đáy và trống chầu. Từ vài học viên ban đầu là người thân, bạn bè, đến nay lớp đã duy trì khoảng 25 học viên thường xuyên, có người từ Hưng Yên, Hải Phòng... đều đặn về Hà Nội mỗi tuần chỉ để học ca trù. Hiện tại, lớp học dạy từ 14 giờ đến 16 giờ 30 giờ thứ bảy hằng tuần. Nhiều học viên từ lớp học đã trưởng thành, trở thành ca nương, kép đàn và tiếp tục trở lại hỗ trợ giảng dạy cho lớp mới. 

Không dừng ở việc truyền dạy, năm 2018, bà cùng các cộng sự thành lập Nhà hát Ca trù Bích Câu (phường Ô Chợ Dừa) để duy trì không gian ca trù giữa lòng Hà Nội. Hằng năm, nhà hát duy trì nhiều buổi biểu diễn miễn phí nhằm gìn giữ và lan tỏa giá trị của ca trù vào các dịp lễ truyền thống như lễ khai xuân (tháng Giêng âm lịch), kỷ niệm ngày thành lập nhà hát (tháng 4), lễ Vu Lan (tháng 7 âm lịch), Tết Trung thu (tháng 8 âm lịch) và lễ tế Tổ Cô Đầu (tháng Chạp âm lịch). Bên cạnh đó, khi có nhu cầu, các nghệ nhân cũng tổ chức biểu diễn phục vụ du khách, đặc biệt là khách quốc tế. Đây vừa là sân khấu để học viên rèn luyện kỹ thuật, vừa là góp phần đưa ca trù đến gần hơn với công chúng trong và ngoài nước.