Làng lụa Nha Xá: Gìn giữ tinh hoa, thêu dệt sắc xuân

“Á hậu” làng lụa Việt

Nằm nép mình bên tả ngạn sông Hồng, làng lụa Nha Xá (xã Duy Tân, tỉnh Ninh Bình) từ lâu đã định vị mình là một trong những cái nôi tinh túy nhất của nghề dệt tơ tằm truyền thống. Lịch sử của làng nghề lâu đời này gắn liền với tên tuổi của Nhân Huệ Vương Trần Khánh Dư, một vị tướng tài ba dưới thời nhà Trần. Tương truyền, sau khi kháng chiến chống quân Nguyên - Mông thắng lợi, ông đã về đây chiêu dân lập ấp, dạy dân cách trồng dâu, nuôi tằm và dệt lụa.

Làng lụa Nha Xá được mệnh danh là “Làng lụa Á hậu” chỉ sau làng lụa Vạn Phúc.

Ít ai biết rằng, khởi nguồn của nghề dệt nơi đây lại bắt đầu từ việc làm ra những tấm “dệt săm” - một loại chất liệu mỏng nhẹ dùng để may vợt vớt cá trên sông Hồng. Nhờ đôi bàn tay khéo léo, tỉ mẩn của những người phụ nữ Nha Xá, kỹ thuật dệt thô sơ ban đầu đã được nâng tầm thành nghệ thuật dệt lụa tơ tằm thượng hạng. Vào thời kỳ hưng thịnh (những năm 1920 - 1930), sản phẩm của làng không chỉ phục vụ giới quyền quý trong nước mà còn theo chân thương lái xuất khẩu sang các nước như Lào, Thái Lan. Chính vì chất lượng và thiết kế tinh tế chỉ đứng sau lụa Vạn Phúc (Hà Đông, Hà Nội), Nha Xá từ đó được người đời ưu ái phong tặng danh hiệu “Làng lụa Á hậu”.

Tinh xảo trong từng dải lụa

Để tạo ra một thước lụa “đúng chất” Nha Xá, quy trình sản xuất đòi hỏi sự tỉ mỉ trong từng công đoạn. Một tấm lụa hoàn chỉnh phải trải qua nhiều quá trình: Từ quay tơ, dệt máy, tẩy đến nhuộm màu và phơi khô. Đặc biệt, đây là một trong những làng nghề hiếm hoi vẫn duy trì phương pháp nhuộm truyền thống từ nguyên liệu thiên nhiên như củ nâu, lá bàng, cánh kiến, lá trầu không... giúp sản phẩm không chỉ bền màu mà còn tuyệt đối an toàn cho làn da.

Công đoạn nhuộm màu cho lụa là một trong những câu đoạn vô cùng cầu kỳ và tốn sức.

Nhiều máy móc hiện đại được trang bị để hỗ trợ người dân sản xuất.

Sức hút của lụa Nha Xá không chỉ dừng lại ở những giá trị truyền thống mà đang dần chinh phục cả những khách hàng trẻ. Chị Lê Thanh Huyền (22 tuổi, Hải Phòng) cho biết: “Năm nào mình cũng về tận làng để trực tiếp lựa lụa may áo dài. Mình đặc biệt thích chất lụa ở đây, càng mặc vải càng bóng và mướt chứ không bị sờn hay bí bách như vải công nghiệp. Cảm giác diện bộ đồ nhuộm từ cỏ cây, hoa lá nó thoải mái lắm, mà lại bền, mặc mấy năm vẫn thấy đẹp như mới”.

Những người trẻ như Thanh Huyền ngày càng ưu tiên lựa chọn chất liệu tự nhiên nhờ độ bền bỉ và tính ứng dụng cao. Ảnh: NVCC

Trò chuyện cùng chúng tôi, nghệ nhân Nguyễn Xuân Thành (sinh năm 1962), một nghệ nhân đã dành nửa đời người để “giữ lửa” nghề, bộc bạch: “Nghề này kỳ công và tốn sức lắm. Nếu chỉ tính nguyên khâu dệt máy thì một tấm hàng dài khoảng 70 mét mất 3 - 4 ngày để hoàn thiện, nhưng để có sợi mà dệt thì các khâu chuẩn bị trước đó cũng vô cùng phức tạp”.

Công đoạn se tơ vẫn được nghệ nhân làm thủ công.

Vào dịp Tết Nguyên đán, nhu cầu tiêu dùng mặt hàng này tăng mạnh. Lụa Nha Xá với vẻ ngoài mỏng nhẹ, màu sắc trang nhã trở thành lựa chọn hàng đầu để may áo dài, làm khăn quàng hoặc quà biếu sang trọng.

Ông Thành cũng chia sẻ về sự thay đổi của thị trường tiêu dùng trong dịp Tết những năm gần đây: “Ngày xưa chủ yếu chúng tôi làm hàng xuất khẩu, nhưng giờ người Việt mình chuộng lụa lắm. Nhất là vào hội Tết, khách mua đủ mẫu mã may áo dài. Bây giờ hiện đại hơn, nhiều nhà trong làng còn livestream bán hàng trực tiếp trên mạng, tiếp cận khách nhanh lắm”.

Sự đa dạng trong mẫu mã, màu sắc giúp lụa Nha Xá thu hút đông đảo khách hàng.

Sự đóng góp của nghề lụa không chỉ dừng lại ở giá trị văn hóa mà còn là trụ cột kinh tế vững chắc. Với hơn 150 hộ dân gắn bó với nghề và khoảng 400 - 500 máy dệt, mỗi tháng Nha Xá cung ứng ra thị trường hàng chục ngàn mét lụa, mang lại nguồn thu nhập ổn định và tạo việc làm cho hàng trăm lao động tại địa phương.

Giữ khung cửi gỗ, giữ lửa nghề trăm năm

Trong dòng chảy của kỷ nguyên số, làng lụa Nha Xá đang đứng trước bài toán bảo tồn đầy thách thức khi nguồn nhân lực trẻ dần thưa thớt. Nghệ nhân Nguyễn Xuân Thành chia sẻ: “Thanh niên trong làng thường chọn rời làng để tìm kiếm cơ hội nơi phố thị thay vì gắn bó với khung cửi. Bởi lẽ, nghề dệt không chỉ đòi hỏi sự nhẫn nại mà còn chiếm trọn quỹ thời gian, điều mà ít người trẻ nào đủ kiên trì để theo đuổi đến cùng”.

Tuy nhiên, đâu đó vẫn còn những nghệ nhân và các chủ doanh nghiệp tư nhân ngày đêm bám làng, thổi một luồng sinh khí mới vào làng nghề Nha Xá thông qua việc chuyển đổi số.

Nhiều hộ dân vẫn ngày đêm giữ lửa cho lụa Nha Xá.

Hiện nay, nhiều cơ sở đã mạnh dạn đưa lụa Nha Xá lên các sàn thương mại điện tử, fanpage và các trang web mua sắm. Việc livestream bán hàng không chỉ giúp tiêu thụ sản phẩm tốt hơn mà còn là cách quảng bá thương hiệu làng nghề đến bạn bè quốc tế một cách hiệu quả nhất. Bên cạnh đó, các hộ dân đã bắt đầu chuyên môn hóa từng khâu: Hộ chuyên dệt, hộ chuyên nhuộm, hộ chuyên hoàn thiện sản phẩm, giúp nâng cao năng suất gấp đôi so với trước đây.

Thành phẩm áo dài được hoàn thiện từ chất liệu lụa Nha Xá.

Hướng đi bền vững mà Nha Xá đang theo đuổi là kết hợp sản xuất với du lịch trải nghiệm. Du khách đến làng không chỉ để mua lụa mà còn được trực tiếp tham gia vào quy trình se tơ, dệt vải và hòa mình vào không gian thanh bình của một làng quê Bắc Bộ.

Từ những tấm lưới dệt thô sơ bên bờ sông Hồng, Nha Xá đã bền bỉ đi qua 700 năm để khẳng định vị thế của một làng nghề thượng hạng. Dù bài toán giữ chân người trẻ vẫn còn đó, nhưng nhịp máy dệt chưa bao giờ ngơi nghỉ chính là minh chứng rõ nhất cho sức sống bền bỉ của làng nghề. Những dải lụa mềm mại không chỉ gói trọn hồn cốt mà còn đang mở ra hướng đi mới, đưa Nha Xá trở thành một điểm đến di sản đầy triển vọng trong tương lai.