Cội nguồn nghề quạt Chàng Sơn

Làng Chàng Sơn từ lâu đã được biết đến như cái nôi của nghề làm quạt truyền thống không ai có thể khẳng định chính xác nó bắt đầu từ khi nào. Theo lời kể của những người cao niên trong làng, ngay từ thời cha ông, những chiếc quạt đơn sơ đã xuất hiện, trở thành vật dụng không thể thiếu trong đời sống thường nhật.

Gắn bó nhiều năm với nghề quạt truyền thống của làng Chàng Sơn, nghệ nhân Dương Văn Đoàn được biết đến như một trong những người thợ tâm huyết với nghề. Sinh ra trong gia đình có 4 thế hệ làm quạt, ông Đoàn được cha là nghệ nhân Dương Văn Mơ truyền đam mê từ nhỏ. “Cha tôi bảo mỗi chiếc quạt không chỉ là vật dụng, mà còn là nơi gửi gắm tâm hồn, tình cảm và cả trí tuệ của người làm ra nó”, ông Đoàn nhớ lại.

Nghệ nhân Dương Văn Đoàn hướng dẫn các bạn trẻ trải nghiệm làm quạt Chàng Sơn.

Thời xưa, chiếc quạt chủ yếu dùng để làm mát trong các gia đình Việt. Nhưng theo thời gian, với sự sáng tạo của người thợ Chàng Sơn, chiếc quạt mộc mạc dần trở thành sản phẩm thủ công mang giá trị nghệ thuật.

Tre làm nan quạt phải là loại tre dẻo, độ già vừa phải, ít đốt và thịt chắc. Tre sau khi cắt được ngâm nước khoảng ba tháng để chống mối mọt rồi mới vót, chuốt và mài nhẵn thành những nan tre bóng mịn. “Mỗi công đoạn đều đòi hỏi sự tỉ mỉ và khéo léo đến từng milimet. Chỉ một sơ suất nhỏ cũng có thể khiến người thợ bị những chiếc dằm tre sắc nhọn đâm vào tay”, ông Đoàn chia sẻ.

Không chỉ nan quạt, các nguyên liệu khác cũng được lựa chọn rất kỹ lưỡng. Giấy dùng để làm quạt thường là giấy dó hoặc giấy điệp mua từ các làng nghề làm giấy truyền thống. Vải the bọc quạt cũng được tuyển chọn cẩn thận từ những làng lụa nổi tiếng. Sau cùng để hoàn thiện tác phẩm, người nghệ nhân sẽ phủ lên quạt một lớp sơn bóng, giúp quạt trở nên bền màu và sang trọng hơn.

Nghệ nhân Dương Văn Đoàn cho biết: “Phải có tình yêu mãnh liệt với nghề, người nghệ nhân mới có thể sáng tạo ra được những chiếc quạt đẹp và chất lượng nhất. Bởi nghề này vốn khó, vốn khổ; công đoạn nào cũng rất vất vả, bỏ rất nhiều thời gian và công sức mới cho ra được một tác phẩm quạt ưng ý”.

 Nghệ nhân Dương Văn Đoàn tham gia nhiều hoạt động giao lưu, lan tỏa tình yêu với nghề quạt truyền thống.

Hiện nay, ông đã ứng dụng máy móc vào một số công đoạn như tạo phôi, in họa tiết để giúp đẩy nhanh tiến độ mà vẫn giữ được độ tinh xảo. Tuy nhiên, ông cũng nhấn mạnh điều cốt lõi để giữ được “hồn” của chiếc quạt truyền thống vẫn nằm ở tay nghề và sự tỉ mỉ của người thợ, công nghệ chỉ hỗ trợ chứ không thay thế được người thợ.

Đổi mới để hội nhập

Nhận ra rằng nếu chỉ dùng để làm mát thì quạt Chàng Sơn khó cạnh tranh với quạt điện hay điều hòa, ông Đoàn quyết tâm tìm hướng đi mới cho sản phẩm truyền thống. Vì vậy, ông bắt đầu hướng đến việc biến quạt thành sản phẩm văn hóa và nghệ thuật, có thể sử dụng trong lễ hội, sự kiện và trang trí không gian. Ông thiết kế nhiều mẫu quạt nghệ thuật mang đậm bản sắc Việt Nam, với những hình ảnh quen thuộc như cây đa, giếng nước, sân đình, cảnh làng quê hay các phiên chợ truyền thống. Những chiếc quạt này không chỉ có giá trị sử dụng mà còn trở thành vật trang trí, quà tặng và sản phẩm văn hóa độc đáo.

Cột mốc quan trọng đầu tiên trên hành trình đổi mới này chính là chiếc quạt lớn dài gần 10m được thực hiện để chào đón lễ kỷ niệm 1000 năm Thăng Long - Hà Nội. “Ban đầu, cha tôi định làm quạt dài 5m, nhưng tôi muốn tạo dấu ấn đặc biệt hơn”, ông kể. Chiếc quạt khổng lồ không chỉ là điểm nhấn sự kiện mà còn thể hiện sự khéo léo và tinh thần sáng tạo của làng nghề.

Chia sẻ về hành trình đổi mới, ông Đoàn thừa nhận rằng có những lúc chán nản, muốn bỏ nghề vì cảm thấy nghề làm quạt không còn chỗ đứng. Những chiếc quạt làm ra không thu hút khách hàng và kém cạnh tranh khiến ông Đoàn gần như mất hết niềm tin. Nhưng chính trong lúc khó khăn nhất, cha chú và những người thợ lành nghề trong làng là nguồn động viên lớn nhất.

Quạt Chàng Sơn ngày càng thu hút sự quan tâm của giới trẻ.

Không chỉ chuyên tâm sản xuất, nghệ nhân Dương Văn Đoàn còn tích cực truyền nghề cho thế hệ trẻ. Ông tổ chức các buổi trải nghiệm tại làng, phối hợp với các trường học để học sinh hiểu hơn về nghề quạt. “Tôi muốn các cháu hiểu rằng, nghề làm quạt không chỉ là một công việc mà còn là một cách để kết nối với văn hóa, lịch sử”.

Ngày nay, quạt Chàng Sơn không chỉ đứng vững trên thị trường nội địa mà còn bước ra thị trường quốc tế. Du khách nước ngoài yêu thích quạt Chàng Sơn bởi chúng không chỉ là sản phẩm thủ công mà còn là “câu chuyện văn hóa” mang đậm hồn cốt Việt Nam.

Đối với nghệ nhân Dương Văn Đoàn, sự phát triển của quạt Chàng Sơn không chỉ là câu chuyện kinh tế mà còn là trách nhiệm với văn hóa và truyền thống. Người nghệ nhân luôn hy vọng rằng, làng nghề Chàng Sơn sẽ không chỉ là nơi lưu giữ những giá trị truyền thống mà còn là điểm đến hấp dẫn, nơi mọi người có thể tìm thấy nét đẹp văn hóa Việt Nam qua từng sản phẩm.