Đình Hà Hồi là một trong những công trình tiêu biểu của vùng châu thổ sông Hồng. Nơi đây thờ phụng Cao Sơn Đại vương, vị Thành hoàng được nhân dân tôn kính là Thượng đẳng tối linh thần bảo hộ của làng. Bên cạnh đó, đình còn phối thờ Thần Nông và bà cụ Hậu, người có công đóng góp của cải xây dựng đình từ thế kỷ 16.

 Một phần đình Hà Hồi. Ảnh: TRIỆU CHIẾN

Qua nhiều lần tu bổ, đình vẫn giữ được cấu trúc truyền thống. Công trình mang dáng dấp điển hình của đình làng Bắc Bộ với kiến trúc nội công ngoại quốc, sắp đặt theo trục thần đạo. Từ nghi môn, sân đình đến tòa đại đình và hậu cung đều được tổ chức hài hòa, cân xứng. Trước sân rộng, ngũ môn hiện lên uy nghi với nghê chầu, phượng múa, mặt nguyệt nổi bật. Hệ thống cột gỗ lớn cùng các bộ vì kèo chồng giường tạo nên sự vững chãi, tôn thêm vẻ bề thế cho công trình.

Điểm nhấn của đình Hà Hồi nằm ở nghệ thuật chạm khắc gỗ tinh xảo. Những hình tượng “tứ linh”, “tứ quý” hay cảnh sinh hoạt dân gian được thể hiện mềm mại, sinh động trên từng cấu kiện. Mỗi đường nét đều phản ánh đời sống tinh thần phong phú của cư dân nông nghiệp, gửi gắm ước vọng về mùa màng bội thu, cuộc sống đủ đầy, yên ấm.

Không chỉ mang giá trị kiến trúc, nghệ thuật, đình Hà Hồi còn lưu giữ dấu ấn của một trang sử hào hùng. Trên hai cột đình, đôi câu đối cổ “Ngọc địa kim chấn động Thanh tặc bại vong/ Hạ Hồi cổ danh truyền Quang Trung hương tại”, đại ý: Làng Hà Hồi là một làng cổ, là nơi Vua Quang Trung đánh bại quân Thanh xâm lược. Đình Hà Hồi xưa thuộc huyện Thượng Phúc, phủ Thường Tín, trấn Sơn Nam. Trong chiến dịch đại phá quân Thanh, đêm mồng 3 Tết Kỷ Dậu 1789, quân Tây Sơn do Vua Quang Trung chỉ huy đã bất ngờ bao vây, nhanh chóng hạ đồn Hạ Hồi, giết tướng giặc, thu nhiều vũ khí, lương thực. Tương truyền, sau trận đánh, nghĩa quân vào đình làm lễ yết bái Cao Sơn Đại vương, cầu mong phù trợ. Từ đây, quân chủ lực tiến đánh Ngọc Hồi, mở đường tiến vào Thăng Long ngày mồng 5 Tết. Đình Hà Hồi đã đi vào lịch sử gắn liền với thắng lợi của Vua Quang Trung trên đất Thăng Long.

Nếu đình là nơi lưu giữ quá khứ thì lễ hội chính là lúc ký ức ấy được đánh thức. Hằng năm, từ ngày 14 đến 16-3 âm lịch, lễ hội đình Hà Hồi diễn ra theo nếp cổ. Phần lễ diễn ra trang nghiêm, được tổ chức theo nếp cổ với đầy đủ nghi thức truyền thống như rước kiệu, dâng hương, tế lễ. Khi tiếng nhạc lễ ngân vang, các đoàn rước trong trang phục chỉnh tề tiến bước giữa sắc cờ hội rực rỡ, tạo nên một không gian vừa linh thiêng vừa sống động. Không chỉ thể hiện lòng thành kính với Thành hoàng, những nghi lễ ấy còn là cách người dân gìn giữ ký ức làng, nối tiếp mạch nguồn văn hóa qua từng thế hệ.

Bên cạnh phần lễ, phần hội mang đến không khí vui tươi với các trò chơi dân gian, giao lưu văn nghệ và hoạt động thể thao. Đình làng vì thế trở thành điểm hẹn, nơi người dân gặp gỡ, sẻ chia sau những ngày lao động. Bà Nguyễn Thị Lan (sinh năm 1970, ở xã Hồng Vân) chia sẻ: “Năm nào tôi cũng đi lễ hội đình Hà Hồi. Tôi đến đây không chỉ để dâng hương cầu bình an mà còn để gặp gỡ bà con, nhớ lại những nếp xưa của làng. Nhìn con cháu tham gia rước kiệu, tôi thấy vui vì truyền thống vẫn được gìn giữ”.

Giữa nhịp sống đô thị hóa, đình Hà Hồi cùng lễ hội đình vẫn bền bỉ gìn giữ hồn cốt quê hương, trở thành điểm tựa để mỗi người nhớ về cội nguồn và gắn bó với quê hương. Vì thế, gìn giữ đình làng không chỉ là bảo tồn một di tích mà còn là giữ lại những giá trị văn hóa lâu đời đã làm nên bản sắc của Thăng Long-Hà Nội.