Dấu ấn Tổng chỉ huy Võ Nguyên Giáp trong buổi đầu Toàn quốc kháng chiến: Bài 2: Giam chân địch, tạo thế kháng chiến lâu dài (Tiếp theo và hết)

Từ "tối hậu thư" đến giờ nổ súng

Giữa tháng 12-1946, tình hình Hà Nội ngày càng căng thẳng. Quân Pháp liên tiếp có hành động quân sự và khiêu khích, gây sức ép nhằm mở rộng quyền kiểm soát tại Thủ đô, liên tiếp gửi tối hậu thư đòi chiếm đóng Sở Tài chính, phá bỏ công sự, chướng ngại vật trên đường phố; tiếp đó đòi nắm quyền trị an ở Hà Nội. Chúng còn ngang nhiên tuyên bố nếu những yêu sách này không được chấp nhận, chúng sẽ hành động chậm nhất vào sáng 20-12.

Trước tình hình đó, ngày 18 và 19-12-1946, Ban Thường vụ Trung ương Đảng họp mở rộng tại làng Vạn Phúc, Hà Đông, dưới sự chủ trì của Chủ tịch Hồ Chí Minh, quyết định phát động kháng chiến trên phạm vi cả nước. Thực hiện chủ trương của Trung ương, Bộ trưởng Bộ Quốc phòng-Tổng chỉ huy Võ Nguyên Giáp chỉ đạo truyền đạt mật lệnh về ngày giờ chiến đấu tới các đơn vị; 20 giờ ngày 19-12, quân và dân Hà Nội nổ súng mở đầu toàn quốc kháng chiến.

Mệnh lệnh chiến đấu ngày 19-12-1946 của Bộ trưởng Bộ Quốc phòng-Tổng chỉ huy Võ Nguyên Giáp.

Tại Hà Nội, trên cơ sở kế hoạch tác chiến đã được chuẩn bị từ trước, Tổng chỉ huy Võ Nguyên Giáp yêu cầu sử dụng lực lượng nhỏ, triệt để lợi dụng địa hình, địa vật, xây dựng chướng ngại vật, đánh địch bằng nhiều hình thức, tránh đưa lực lượng vào những trận quyết chiến lớn và nhấn mạnh: Hà Nội là trung tâm chính trị, quân sự của cả nước, đồng thời là nơi quân Pháp tập trung lực lượng mạnh. Vì vậy, tổ chức chiến đấu tại Thủ đô phải đáp ứng song hành các yêu cầu: Vừa chống trả các cuộc tiến công của đối phương, vừa phục vụ mục tiêu quan trọng là kéo dài thời gian, giam chân quân Pháp trong thành phố, bảo vệ lực lượng và tạo điều kiện để di chuyển các cơ quan lãnh đạo kháng chiến lên căn cứ Việt Bắc.

Dưới sự chỉ đạo của Tổng chỉ huy Võ Nguyên Giáp và Bộ chỉ huy Mặt trận Hà Nội, quân và dân Thủ đô tổ chức chiến đấu ngay trong lòng đô thị, tận dụng địa hình, công sự và hệ thống chướng ngại vật để làm chậm bước tiến của quân Pháp. Đồng thời, các lực lượng vừa chiến đấu vừa chuẩn bị cho việc chuyển địa bàn, bảo toàn lực lượng và duy trì khả năng chiến đấu lâu dài. Bộ Tổng Tham mưu sau đó tiếp tục tổ chức cuộc tổng di chuyển lực lượng, cơ sở vật chất kỹ thuật, kho tàng của các cơ quan Trung ương, Chính phủ và Bộ Quốc phòng lên Việt Bắc.

Một trong những yêu cầu quan trọng là mở rộng không gian tác chiến của mặt trận Hà Nội về phía Hà Đông, Sơn Tây; đồng thời, các lực lượng vừa chiến đấu, vừa chuẩn bị cho việc chuyển địa bàn, bảo toàn lực lượng và duy trì khả năng chiến đấu lâu dài. Đại tướng Võ Nguyên Giáp từng viết: "Ở tất cả mọi nơi, quân Pháp đều đã sẵn sàng. Điều bất ngờ đối với họ chỉ ở chỗ: Có lẽ nào một đội quân non trẻ với những trang bị yếu kém lại dám nổ súng vào quân viễn chinh? Đó là một lợi thế duy nhất mà ta giành được khi khởi đầu chiến tranh trên cả nước".

Theo Đại tá, TS Lê Thanh Bài, Phó viện trưởng Viện Chiến lược và Lịch sử quốc phòng Việt Nam, điểm đáng chú ý trong tư duy của Tổng chỉ huy Võ Nguyên Giáp về cách tổ chức lực lượng thời kỳ đầu kháng chiến là sự kết hợp giữa yêu cầu trước mắt và mục tiêu lâu dài; vừa tổ chức chiến đấu chống quân Pháp, vừa xây dựng thế trận có khả năng duy trì chiến tranh trong điều kiện tương quan lực lượng rất chênh lệch. Tư duy đó về sau tiếp tục được thể hiện qua phương châm kết hợp lực lượng hoạt động độc lập với lực lượng tập trung, qua đó phát triển chiến tranh du kích, củng cố thế trận chiến tranh nhân dân và nâng cao khả năng cơ động của lực lượng vũ trang.

Bước chuyển sang cuộc chiến tranh lâu dài

Nếu Hà Nội là mặt trận trọng điểm thì các đô thị và địa bàn khác ở Bắc vĩ tuyến 16 tạo thành thế trận rộng khắp, buộc quân Pháp phải phân tán lực lượng để đối phó và không thể dễ dàng tập trung sức mạnh cho một cuộc tiến công nhanh chóng. Tại những địa phương và khu vực quân Pháp tương đối yếu như Nam Định, Hải Dương, Bắc Ninh, Bắc Giang và trên các chiến trường thuộc Khu 2, Khu 3, Khu 4, Khu 12, lực lượng kháng chiến tổ chức đánh địch, tiêu hao lực lượng và giữ chân các đơn vị đồn trú. Việc này vừa tạo ra thế trận liên hoàn, trong đó mỗi địa bàn vừa chống địch, vừa hỗ trợ nhiệm vụ chung là kéo dài thời gian, làm phân tán lực lượng Pháp và bảo vệ quá trình chuyển các cơ quan, kho tàng, máy móc và lực lượng ra khỏi vùng có nguy cơ bị chiếm đóng.

Bộ trưởng Bộ Quốc phòng-Tổng chỉ huy Võ Nguyên Giáp đến thăm Trung đoàn Thủ Đô đầu năm 1947. Ảnh tư liệu

Theo PGS, TS Hoàng Chí Hiếu, Trưởng khoa Lịch sử, Trường Đại học Sư phạm (Đại học Huế), ý nghĩa của cách tổ chức chiến đấu trong những ngày đầu Toàn quốc kháng chiến nằm ở việc lựa chọn phương thức tác chiến phù hợp với tương quan lực lượng. Thay vì đối đầu theo cách phát huy tối đa ưu thế về trang bị và hỏa lực của quân Pháp, lực lượng kháng chiến dựa vào địa hình, lực lượng tại chỗ và sự tham gia của nhân dân; kết hợp đánh địch với giam chân, tiêu hao, phân tán đối phương và bảo toàn lực lượng. Cách tiếp cận này phù hợp với yêu cầu chuyển từ cuộc chiến đấu ban đầu sang một cuộc kháng chiến lâu dài.

PGS, TS Hoàng Chí Hiếu nêu dẫn chứng ở chiến trường Nam Định. Sau những trận chiến đấu đầu tháng 1-1947, trong đó có việc bộ đội ta đánh thiệt hại lực lượng Pháp đổ bộ theo đường sông Đào, yêu cầu đặt ra đối với chỉ huy là không để lực lượng bị cuốn vào việc giữ địa bàn bằng mọi giá. Từ thực tiễn chiến đấu, Bộ Tổng chỉ huy chú trọng rút kinh nghiệm, điều chỉnh cách bố trí lực lượng theo hướng vừa tiếp tục gây sức ép đối với địch, vừa tạo khả năng cơ động và bảo toàn sức chiến đấu. Lực lượng vũ trang tỉnh Nam Định đang thực hiện tác chiến ở khu vực Nam Định, được yêu cầu để lại một bộ phận lực lượng trong thành phố; đại bộ phận chuyển ra bố trí dọc đê sông Hồng trên địa bàn Hà Nam và Nam Định để chủ động đánh địch.

Cách xử trí tại Khu 4 cũng thể hiện yêu cầu tương tự. Thay vì tập trung thêm lực lượng để cố tiêu diệt quân Pháp trước khi viện binh của chúng tới, chủ trương đặt vào việc ngăn chặn từng bước, tiêu hao, tiêu diệt địch trong điều kiện có lợi, tránh những cuộc quyết chiến bất lợi và rút khỏi đô thị đúng lúc để bảo toàn lực lượng. Tại mặt trận Quảng Nam-Đà Nẵng, Tổng chỉ huy Võ Nguyên Giáp chỉ thị cho quân và dân địa phương tập trung giữ chân quân Pháp, không để chúng dễ dàng vượt đèo Hải Vân mở đường ra Huế, đồng thời hạn chế khả năng mở rộng chiến sự.

Sau hơn một tháng chiến đấu, lực lượng kháng chiến tại các địa phương này đã góp phần giam chân quân Pháp trong thành phố, tạo điều kiện để nhân dân tản cư, các cơ quan chuyển vào vùng an toàn, lực lượng vũ trang củng cố tổ chức và chuẩn bị cho giai đoạn chiến tranh tiếp theo. Đại tá, TS Lê Thanh Bài nhận định rằng, tư duy tổ chức lực lượng của Đại tướng Võ Nguyên Giáp trong những ngày Toàn quốc kháng chiến gắn chặt với yêu cầu xây dựng thế trận chiến tranh nhân dân. Việc kết hợp lực lượng phân tán với lực lượng tập trung giúp các địa phương có khả năng chủ động hoạt động, trong khi lực lượng chủ lực vẫn được giữ để thực hiện những nhiệm vụ quan trọng khi cần thiết.

Trong khi đó, PGS, TS Hoàng Chí Hiếu khẳng định, từ góc độ lịch sử quân sự, các trận chiến đấu tại Hà Nội và các đô thị những ngày đầu không nên chỉ đánh giá bằng kết quả giữ hay mất từng khu vực. Giá trị lớn nằm ở việc các trận đánh đã tạo ra thời gian và không gian chiến lược cho ta tổ chức lại lực lượng, chuyển cơ quan và vật chất, củng cố căn cứ địa, đồng thời hình thành phương thức chiến đấu phù hợp với một cuộc chiến tranh lâu dài.

Dưới sự chỉ đạo của Bộ trưởng Bộ Quốc phòng-Tổng chỉ huy Võ Nguyên Giáp, quân và dân các đô thị và chiến trường từ Hà Nội đến các địa bàn Bắc vĩ tuyến 16 bước vào cuộc tổng giao chiến với nhiệm vụ không chỉ giới hạn ở việc chống trả các mũi tiến công trước mắt. Các lực lượng đồng thời thực hiện nhiều yêu cầu đánh địch, giữ chân địch, bảo vệ các tuyến rút lui, bảo toàn lực lượng và tạo điều kiện để hậu phương chuyển sang trạng thái chiến tranh.

Đối với quân viễn chinh Pháp, sự kháng cự có tổ chức tại Hà Nội và các đô thị đã tạo ra trở ngại lớn trước ý đồ nhanh chóng mở rộng quyền kiểm soát. Cuộc chiến đấu tại Thủ đô và các đô thị ở Bắc vĩ tuyến 16 bước đầu làm thất bại âm mưu “đánh nhanh, thắng nhanh” của thực dân Pháp, đồng thời tạo điều kiện để ta di chuyển cơ quan, lực lượng và cơ sở vật chất lên căn cứ địa Việt Bắc. 

Cuộc chiến đấu mở đầu Toàn quốc kháng chiến là sự đáp trả trước việc thực dân Pháp mở rộng các hoạt động quân sự và đặt Chính phủ Việt Nam trước những yêu sách không thể chấp nhận; đồng thời đánh dấu bước chuyển sang tổ chức một cuộc chiến tranh lâu dài trên phạm vi cả nước. Trong bước chuyển đó, vai trò của Bộ trưởng Bộ Quốc phòng-Tổng chỉ huy Võ Nguyên Giáp nổi bật ở khả năng chuyển chủ trương chiến lược thành tổ chức lực lượng, phương án tác chiến và thế trận cụ thể, gắn nhiệm vụ trước mắt với yêu cầu giữ gìn lực lượng cho những chặng đường tiếp theo.