Trang EU Observer nhận định, cuộc xung đột ở Ukraine đã thay đổi cách EU nhìn nhận về không gian, nơi mà các vệ tinh không chỉ đơn thuần là công cụ định vị, dự báo thời tiết hay viễn thông dân sự.

Trong bài báo do Viện Nghiên cứu Quốc phòng và An ninh Hoàng gia Anh (RUSI) đăng tải, tác giả Callum Gaskell cho rằng quy mô và tính chất của năng lực không gian được sử dụng trong cuộc xung đột ở Ukraine đánh dấu một bước ngoặt trong chiến tranh dựa vào không gian.

Cụ thể, các vệ tinh đã trở thành cơ sở hạ tầng quân sự quan trọng. Chúng cho phép thu thập thông tin tình báo, vận hành máy bay không người lái, phối hợp chiến trường và liên lạc an toàn. Khi chiến tranh điện tử ngày càng trở nên khốc liệt hơn, vệ tinh được xem là một yếu tố chiến lược cấp thiết.

Đáng chú ý hơn, châu Âu đã nhận ra rằng các chòm vệ tinh là chìa khóa cho an ninh thế kỷ XXI, và không thể chỉ dựa vào hệ thống vệ tinh Starlink của tập đoàn SpaceX (Mỹ) hay bất kỳ nhà khai thác thương mại nào khác, mà tốt nhất là nên dựa vào chính mình.

Lễ ký kết thỏa thuận đánh dấu việc Iceland và Na Uy tham gia mạng lưới vệ tinh IRIS² của EU tại Brussels (Bỉ), tháng 3-2026. Ảnh: euractiv 

Bước đi mới nhất của EU đã chứng minh cho điều đó. Sau 7 tháng đàm phán, mới đây, EU và liên danh công nghiệp hàng không vũ trụ hàng đầu châu Âu SpaceRISE đã ký kết thỏa thuận thực hiện dự án Cơ sở hạ tầng cho khả năng phục hồi, kết nối và an ninh bằng vệ tinh (IRIS²) - một chòm vệ tinh đa quỹ đạo được thiết kế để cung cấp thông tin liên lạc an toàn cho các chính phủ, quốc phòng và cơ sở hạ tầng quan trọng của châu Âu. Theo thỏa thuận này, dự án IRIS² sẽ bổ sung một lớp phòng thủ và an ninh gồm 66 vệ tinh, nâng tổng số vệ tinh trong chòm vệ tinh của EU lên 348 chiếc, trên cả quỹ đạo Trái đất tầm thấp và tầm trung. Mục tiêu chính là cung cấp khả năng dự phòng cho các liên lạc quan trọng của chính phủ và quân đội trên khắp châu Âu.

Để dễ hình dung hơn, có thể coi dự án IRIS² là “phiên bản thu nhỏ” của chòm vệ tinh Starlink mà tập đoàn SpaceX sở hữu, hiện gồm khoảng 10.000 vệ tinh và vẫn đang tiếp tục phát triển.

Một số nguồn tin cho biết dự án IRIS² được định giá 15,6 tỷ euro, bao gồm khoảng 11,6 tỷ euro từ nguồn vốn công của EU và Cơ quan Vũ trụ châu Âu, cùng 4 tỷ euro từ liên danh SpaceRISE. Như thông tin mà Ủy ban châu Âu (EC) công bố, lớp 66 vệ tinh bổ sung dự kiến sẽ giúp tăng khả năng liên lạc an toàn của các chính phủ trong EU lên 60% và 54% trên toàn cầu, chủ yếu dành cho ứng phó khủng hoảng và liên lạc quân sự.

Viện Nghiên cứu chiến lược quốc tế (IISS) ước tính đầu tư không gian quân sự của châu Âu sẽ vượt quá 109 tỷ USD vào năm 2030, nhưng EU vẫn cần thêm khoảng 25 tỷ USD để đạt được quyền tự chủ chiến lược hoàn toàn trong lĩnh vực này.

Chiến lược tự chủ về vệ tinh thông qua dự án IRIS² cho thấy sự thay đổi quan trọng trong tư duy của châu Âu. Đó cũng được coi là một phần của quá trình chia rẽ lâu dài, chậm rãi và buồn bã giữa châu Âu và Mỹ. Bởi, đối với hoạt động không gian, lâu nay “lục địa già” thường dựa vào vai trò chủ chốt của Mỹ. Tuy nhiên, trong bối cảnh thời gian gần đây chính quyền của Tổng thống Donald Trump tỏ ra không mấy thân thiện với châu Âu, EU đang cố gắng tự xây dựng năng lực không gian cho riêng mình để phòng ngừa khả năng đối tác Đại Tây Dương của họ không còn hỗ trợ.

Thomas Regnier, người phát ngôn của EC, đã thừa nhận rằng dự án IRIS² phản ánh quá trình đánh giá lại chiến lược rộng hơn của EU, khi khối này nhận ra tầm quan trọng chiến lược của việc kết nối vệ tinh “có chủ quyền, an toàn và mạnh mẽ” đối với khả năng phục hồi và quyền tự chủ của mình.

Chòm vệ tinh của EU dự kiến sẽ hoạt động đầy đủ vào năm 2029. Cho đến lúc đó, EU vẫn phải dựa vào GOVSATCOM, một chương trình tập hợp năng lực vệ tinh từ các quốc gia thành viên và các nhà khai thác tư nhân để cung cấp thông tin liên lạc an toàn. Bên cạnh đó, IRIS² dự kiến sẽ là một dịch vụ khá nhỏ lúc ban đầu, chủ yếu hoạt động như một hệ thống dự phòng khẩn cấp trong trường hợp liên lạc thông thường bị gián đoạn do thiên tai hoặc thảm họa nhân tạo. Thế nên, không nhiều người dám kỳ vọng EU và các công ty vũ trụ châu Âu có thể bắt kịp SpaceX (chưa kể đến toàn bộ giới doanh nghiệp và quân đội Mỹ) chỉ bằng dự án này.

Người châu Âu đã “xắn tay vào việc” với một tâm thế hoàn toàn khác, dẫu rằng, trở thành một thế lực trong không gian là điều không hề dễ dàng.