Cơn ác mộng cướp biển đang quay trở lại trên các vùng biển, từ Vịnh Ba Tư đến vịnh Aden, từ biển Oman đến Biển Đỏ. Tổ chức Hàng hải Quốc tế (IMO), cơ quan của Liên hợp quốc chịu trách nhiệm về vận tải hàng hải, đã ghi nhận sự gia tăng mạnh mẽ nạn cướp biển ngoài khơi Somalia kể từ đầu năm nay. Theo đó, IMO ghi nhận 60 vụ cướp biển trên toàn thế giới trong nửa đầu năm nay. Trong số đó, 42 vụ xảy ra ở Ấn Độ Dương gần bờ biển Somalia. Mới đây, ngày 17-8, tàu chở hàng "Lutuf" của Cameroon, chở vũ khí và máy bay không người lái của Thổ Nhĩ Kỳ đến căn cứ Turksom ở Mogadishu, đã bị cướp. Ba ngày sau, tàu chở dầu "Seamull" cũng chịu chung số phận ngoài khơi Yemen, trước khi bị đưa đến Somalia.

Cũng theo IMO, trong 6 tháng đầu năm, gần 70 thủy thủ đã bị bắt làm con tin. IMO nhấn mạnh, khu vực Sừng châu Phi đang chứng kiến sự gia tăng mạnh mẽ nạn cướp biển ở mức chưa từng thấy kể từ năm 2013, trong khi trên toàn cầu, nạn cướp biển đang ở mức thấp nhất kể từ năm 1992.

Tình hình ngày càng trở nên phức tạp hơn do phạm vi ảnh hưởng ngày càng mở rộng của thỏa thuận giữa nhóm Hồi giáo al-Shabaab ở Somalia và lực lượng Houthi ở Yemen. Mối quan hệ mới này đã dẫn đến việc các nhóm cướp biển sử dụng công nghệ tinh vi hơn do lực lượng Houthi cung cấp, bao gồm cả các thiết bị vệ tinh GPS cho phép chúng theo dõi các tàu thương mại.

Sự gia tăng trở lại của nạn cướp biển ở Ấn Độ Dương đang khiến các nhà chức trách quốc tế lo ngại. Trong ảnh: Cảng Mogadishu, Somalia. Ảnh: Sipa

Theo Christian Bueger, chuyên gia an ninh hàng hải tại Liên hợp quốc, cơn ác mộng cướp biển một lần nữa tái diễn mà nguyên nhân một phần xuất phát từ áp lực kinh tế ngày càng gia tăng đối với Somalia. Giá lương thực và dầu mỏ tăng cao do xung đột giữa Mỹ và Israel nhằm vào Iran bùng phát hồi tháng 2, dẫn tới việc phong tỏa eo biển Hormuz. Nhưng nguyên nhân chủ yếu dẫn tới sự trỗi dậy của cướp biển ở khu vực này là do khoảng trống an ninh. Trên thực tế, các nhiệm vụ giám sát quốc tế đang được thực hiện ở những nơi khác. "Các nước đều bị hạn chế về năng lực hải quân: Mỹ đã kết thúc chiến dịch chống cướp biển của họ, trong khi các hạm đội của các nước châu Âu đang tập trung giải quyết căng thẳng với Nga và Trung Đông", ông Christian Bueger giải thích.

Nghịch lý ở chỗ, trong khu vực trên, đặc biệt là ở Biển Đỏ, lại tập trung rất nhiều tàu do sứ mệnh bảo vệ hàng hải của Chiến dịch Aspides. Được triển khai từ tháng 2-2024, chiến dịch Aspides huy động hải quân của nhiều nước châu Âu để hộ tống các tàu thương mại trong hành trình giữa Vịnh Aden và Kênh đào Suez. Tuy nhiên, Aspides chỉ có nhiệm vụ bảo vệ tàu container và tàu chở dầu khỏi các cuộc tấn công của lực lượng Houthi ở Yemen, chứ không tham gia chống lại nạn cướp biển Somalia. Khoảng trống chiến thuật này đã tạo điều kiện cho các nhóm tội phạm có tổ chức hoạt động trở lại.

Chuyên gia Christian Bueger lưu ý rằng, cướp biển tìm kiếm những mục tiêu dễ dàng, đặc biệt là những tàu không có lực lượng bảo vệ có vũ trang và đã đến quá gần bờ biển Somalia. Nếu chúng thành công và nhận được tiền chuộc, điều đó sẽ thúc đẩy những tên cướp biển khác tấn công.

Cướp biển Somalia từng là cơn ác mộng của nhiều thủ thủy. Trong giai đoạn từ năm 2008 đến năm 2012, chúng đã tiến hành hàng trăm vụ tấn công mỗi năm và tổng số tiền chuộc ước tính lên đến vài trăm triệu USD. Năm 2011, vào thời điểm đỉnh điểm của nạn cướp biển Somalia, thiệt hại kinh tế toàn cầu ước tính lên tới 7 tỷ USD, trong đó 80% do ngành hàng hải gánh chịu, theo IMO. Trái với suy nghĩ phổ biến, tiền chuộc chỉ chiếm một phần nhỏ trong tổng số tiền này (160 triệu USD). Phần lớn chi phí phát sinh từ các khoản phí thích ứng: Thay đổi tuyến đường vận chuyển, thuê lực lượng bảo vệ có vũ trang trên tàu, phí bảo hiểm tăng cao, tài trợ cho các hoạt động quân sự.

Sự trỗi dậy của nạn cướp biển hiện nay đang gây lo ngại không chỉ ở Somalia. Nó đe dọa một tuyến đường huyết mạch nối liền Ấn Độ Dương, Biển Đỏ và kênh đào Suez. Các công ty vận tải biển có thể buộc phải kéo dài thêm tuyến đường, tăng cường an ninh trên tàu và trả phí bảo hiểm cao hơn. Những chi phí phát sinh này cuối cùng sẽ được chuyển sang người tiêu dùng dưới hình thức giá dầu và các mặt hàng khác tăng cao.

Mối đe dọa này cũng liên quan đến an ninh. Các chuyên gia lo ngại rằng các mạng lưới cướp biển có thể tiến gần hơn đến các tuyến đường buôn lậu vũ khí đến Yemen hoặc đến nhóm Hồi giáo Al-Shabaab. Do đó, khu vực này có thể chứng kiến sự hội tụ của một số điểm nóng bất ổn: Lực lượng Houthi ở Biển Đỏ, cướp biển ngoài khơi Somalia và các nhóm buôn lậu hoạt động ở Vịnh Aden.

Đối với Liên minh châu Âu (EU), sự trỗi dậy của cướp biển ở Somalia hiện nay đặt ra một vấn đề về học thuyết. Chiến dịch Atalanta chống cướp biển tại vùng biển Sừng châu Phi, thường xuyên được gia hạn. Trong khi đó, chiến dịch Aspides được triển khai nhằm đảm bảo tuyến đường đi qua Biển Đỏ trước sự hiện diện của lực lượng Houthi. Sự chồng chéo các khu vực hoạt động làm phân tán nguồn lực và làm phức tạp việc phối hợp, trong khi hải quân các nước châu Á, đặc biệt là Trung Quốc và Ấn Độ, đang tăng cường hiện diện ở phía Tây Ấn Độ Dương.

Ngoài khía cạnh an ninh, tình hình hiện nay còn nhắc nhở rằng, việc ổn định khu vực Sừng châu Phi không chỉ dựa vào lực lượng an ninh quốc tế. Chừng nào Mogadishu chưa thể bảo vệ vững chắc vùng biển của mình và mang lại triển vọng kinh tế cho người dân ven biển, thì nạn cướp biển sẽ vẫn là một yếu tố ảnh hưởng đến tình hình khu vực.