Trong bối cảnh các điểm nóng xung đột chưa có dấu hiệu hạ nhiệt, cạnh tranh chiến lược giữa các cường quốc ngày càng gay gắt, còn vai trò của các thể chế đa phương liên tục bị thử thách, việc lựa chọn nhà lãnh đạo tiếp theo của tổ chức quốc tế lớn nhất hành tinh mang ý nghĩa vượt xa một cuộc chuyển giao nhân sự thông thường.

Theo Điều 97 Hiến chương LHQ, Đại hội đồng bổ nhiệm Tổng thư ký trên cơ sở đề xuất của Hội đồng Bảo an (HĐBA). Để một ứng cử viên được HĐBA chính thức đề cử lên, một nghị quyết của HĐBA phải được thông qua với ít nhất 9 phiếu thuận trong tổng số 15 thành viên và không bị bất kỳ nước nào trong 5 nước thành viên thường trực gồm Mỹ, Nga, Trung Quốc, Anh và Pháp phủ quyết.

Nói cách khác, giành được sự ủng hộ của đa số chưa đồng nghĩa với chiến thắng. Một ứng cử viên có thể nhận được nhiều sự tín nhiệm, nhưng vẫn không thể nắm giữ cương vị Tổng thư ký LHQ nếu vấp phải sự phản đối quyết định của một trong 5 nước có quyền phủ quyết. Thực tế này khiến cuộc đua vào chiếc ghế Tổng thư ký LHQ không chỉ là cuộc cạnh tranh về năng lực lãnh đạo, kinh nghiệm ngoại giao hay chương trình hành động. Đó còn là cuộc tìm kiếm một mẫu số chung giữa những lợi ích chiến lược vốn đang ngày càng khó dung hòa.

Hiện nay, ngoài những bất đồng chính trị, LHQ còn phải xử lý khó khăn tài chính, sức ép cắt giảm ngân sách và yêu cầu tái cấu trúc bộ máy. Cùng với đó là những thách thức ngày càng phức tạp từ biến đổi khí hậu, xung đột vũ trang, khủng hoảng nhân đạo, bất bình đẳng phát triển cho đến sự nổi lên của trí tuệ nhân tạo và các nguy cơ an ninh phi truyền thống.

Tất cả những vấn đề đó đòi hỏi Tổng thư ký LHQ tiếp theo không thể chỉ là một nhà quản trị giỏi, mà còn phải là một nhà ngoại giao đủ bản lĩnh để thúc đẩy đối thoại trong những thời điểm các bên đối đầu không muốn đối thoại, một nhà trung gian đủ uy tín để xây dựng lòng tin trong các cuộc khủng hoảng và một nhà lãnh đạo đủ quyết đoán để thúc đẩy cải cách ngay trong một tổ chức vốn vận hành dựa trên những thỏa hiệp phức tạp.

Tổng thư ký LHQ António Guterres. Ảnh: AP

Theo PassBlue, một công ty truyền thông, phân tích các hoạt động về LHQ, báo cáo từ các cuộc thăm dò cho thấy tất cả các ứng cử viên hiện tại đều vấp phải sự phản đối từ ít nhất hai ủy viên thường trực HĐBA. Mới đây nhất, ngày 30-10, Thổ Nhĩ Kỳ đã chính thức đề cử cựu Ngoại trưởng nước này Feridun Hadi Sinirlioglu vào vị trí Tổng thư ký LHQ. Liệu ông Sinirlioglu hay các ứng cử viên còn lại có đảo ngược các kết quả thăm dò để kế nhiệm ông António Guterres? 

Chỉ còn khoảng hai tháng trước thời điểm Tổng thư ký mới dự kiến nhậm chức. Kết quả cuối cùng có như thế nào, cuộc đua lần này cũng đã cho thấy những giới hạn của cơ chế lựa chọn người đứng đầu LHQ: Sự tham gia ngày càng rộng rãi và minh bạch hơn của các ứng cử viên vẫn phải đi qua cánh cửa quyết định của 5 nước thường trực HĐBA. Dù người được chọn là ai, điều thế giới cần là một LHQ có đủ uy tín, năng lực và sự đồng thuận để thực hiện sứ mệnh gìn giữ hòa bình, bảo vệ an ninh và thúc đẩy hợp tác quốc tế trong một thời kỳ đầy biến động.