Nghị quyết số 20 và khát vọng trở thành quốc gia biển mạnh - Bài 1: Từ có biển đến quốc gia biển mạnh: Bước chuyển trong tư duy phát triển

Bờ biển dài, thềm lục địa rộng lớn cùng vị thế địa chính trị, địa kinh tế, văn hóa biển giàu sức sống, con người có kỹ năng… là những lợi thế để Việt Nam trở thành quốc gia mạnh về biển. Nhưng nhiều năm qua, do nhiều nguyên nhân trong đó có nhận thức, sự quan tâm, đầu tư của các cấp, các ngành, các địa phương chưa tương xứng nên chúng ta chưa thể mạnh về biển.

Nghị quyết số 20 - mạnh từ biển

Bên lề Diễn đàn Biển Việt Nam 2026 diễn ra tại Hà Nội ngày 2-10, PGS, TS Nguyễn Chu Hồi - một người dành cả đời gắn bó công tác với biển - nhấn mạnh, thực hiện tốt Nghị quyết số 20, chúng ta sẽ hướng đến một mục tiêu bao trùm, đó là có thể làm chủ và tự chủ về lĩnh vực biển, về chiến lược biển.

PGS, TS Nguyễn Chu Hồi cho rằng, Nghị quyết số 20 vừa kế thừa kinh nghiệm quốc tế, vừa xuất phát từ thực tiễn Việt Nam, đặc biệt là kết quả thực hiện hai nghị quyết, gồm: Nghị quyết số 09-NQ/TW ngày 9-2-2007 của Hội nghị lần thứ 4 Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa X về Chiến lược biển Việt Nam đến năm 2020 và Nghị quyết số 36-NQ/TW của Hội nghị lần thứ 8 Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XII về Chiến lược phát triển bền vững kinh tế biển Việt Nam đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045.

Biển là không gian tổng thể, phát triển đa ngành và cần được quản trị thống thất theo không gian. Trong ảnh là một góc đặc khu Phú Quốc, tỉnh An Giang. Ảnh: phuquoc.angiang.gov.vn

PGS, TS Nguyễn Chu Hồi khẳng định: “Nghị quyết số 20 có bước chuyển biến về mặt chiến lược. Chúng ta chuyển từ tư duy quản trị, khai thác theo ngành, phân cắt, đơn lẻ sang quản trị thống nhất theo không gian. Bởi chúng ta biết rằng, biển là không gian tổng thể. Bản chất của nó là đối tượng phát triển của nhiều ngành, nhưng lâu nay chúng ta chỉ phát triển và quản lý theo ngành. Chính vì vậy, phát triển quản trị theo không gian để tiếp cận liên ngành bảo đảm được mục tiêu toàn diện và lợi ích đa ngành, đặc biệt là lợi ích giữa phát triển và bảo vệ an ninh, chủ quyền biển, đảo trong bối cảnh Biển Đông vừa phức tạp, vừa khó lường và có tính chất dài hạn”.

Với lập luận trên, PGS, TS Nguyễn Chu Hồi cho rằng, thực hiện tốt Nghị quyết số 20 sẽ hướng đến mục tiêu bao trùm, có thể làm chủ và tự chủ về lĩnh vực biển, về chiến lược biển. Tự chủ chiến lược là tư duy mới chung của Đại hội XIV của Đảng, trong đó có tự chủ về chiến lược biển. Muốn tự chủ chiến lược biển thì Nghị quyết số 20 chính là “kênh dẫn” đến mục tiêu chung đó.

Cùng quan điểm với PGS, TS Nguyễn Chu Hồi, PGS, TS Bùi Hoài Sơn, Phó trưởng ban Tuyên giáo Trung ương, Đại biểu Quốc hội cho rằng: Nét mới có ý nghĩa bao trùm của Nghị quyết số 20 là sự phát triển rất quan trọng trong tư duy chiến lược của Đảng về biển. Nếu Nghị quyết số 36 đặt nền tảng cho chiến lược phát triển bền vững kinh tế biển thì Nghị quyết số 20 nâng tầm vấn đề, từ phát triển kinh tế biển sang xây dựng và phát triển Việt Nam trở thành quốc gia biển mạnh.

PGS, TS Bùi Hoài Sơn đánh giá, đây không đơn thuần là sự thay đổi cách diễn đạt, mà là sự mở rộng cả về tầm nhìn, mục tiêu, phương thức tổ chức và hệ giá trị phát triển. Theo đó, có 3 sự chuyển đổi rất đáng chú ý: Thứ nhất, từ tư duy chủ yếu khai thác tài nguyên biển sang quản trị biển hiện đại, nghĩa là phát triển dựa trên tri thức, dữ liệu, công nghệ, pháp luật và khả năng điều phối các lợi ích. Thứ hai, từ cách nhìn phát triển từng ngành, từng dải ven biển sang tổ chức một không gian phát triển quốc gia gắn kết đất liền, biển, đảo, biển xa và biển sâu. Thứ ba, từ quản lý phân tán theo ngành sang quản trị tổng hợp, thống nhất, đặt lợi ích quốc gia, an ninh, sinh thái và lợi ích lâu dài của các thế hệ ở vị trí trung tâm. Đi cùng những chuyển đổi đó là yêu cầu làm chủ khoa học, công nghệ biển và kết hợp chặt chẽ giữa phát triển kinh tế với quốc phòng, an ninh, đối ngoại.

Nghị quyết số 20 nâng tầm vấn đề, từ phát triển kinh tế biển sang xây dựng và phát triển Việt Nam trở thành quốc gia biển mạnh. Trong ảnh là một khu đô thị kết hợp cảng biển phục vụ tàu du lịch ở phường Bãi Cháy, TP Quảng Ninh. Ảnh: THANH TÙNG

Trong khi đó, Thượng tướng Nguyễn Doãn Anh, Ủy viên Trung ương Đảng, Phó chủ tịch Quốc hội, nhấn mạnh tầm quan trọng của Nghị quyết số 20 trong phát biểu tại Diễn đàn Biển Việt Nam 2026: Một Việt Nam mạnh hơn về biển cũng có thêm năng lực đóng góp cho khu vực và quốc tế; đóng góp cho hợp tác duy trì, ổn định trên biển, khai thác trên biển một cách bền vững và hiệu quả. Nghị quyết số 20 đánh dấu bước chuyển chiến lược từ tư duy khai thác đơn thuần sang quản trị hiện đại, phát triển kinh tế biển xanh và quản trị thống nhất không gian biển quốc gia. Ở tầm nhìn rộng hơn, Nghị quyết số 20 gắn khát vọng trở thành quốc gia biển mạnh với khát vọng vươn lên của đất nước. Việt Nam hướng tới hội nhập sâu rộng hơn, có vị trí và vai trò ngày càng quan trọng, đóng góp tích cực hơn vào nền chính trị thế giới, kinh tế toàn cầu và văn minh nhân loại.

Là cơ quan xây dựng Nghị quyết số 20, chia sẻ thêm thông tin về vấn đề này, ông Nguyễn Duy Hưng, Phó trưởng ban Chính sách, chiến lược Trung ương phân tích: Nghị quyết số 20 đánh dấu bước phát triển mới về tư duy và tầm nhìn đối với biển, đảo của Việt Nam. Biển, đảo không chỉ gắn liền với chủ quyền thiêng liêng của Tổ quốc mà còn là không gian sinh tồn và phát triển, cửa ngõ giao lưu quốc tế, là nền tảng quan trọng của sức mạnh tổng hợp quốc gia. Nghị quyết số 20 đặt ra yêu cầu phải chuyển mạnh từ tư duy khai thác biển sang quản trị biển hiện đại, từ phát triển kinh tế ven biển sang xây dựng và phát triển quốc gia biển mạnh, từ quản lý theo ngành, lĩnh vực sang quản trị tổng hợp, thống nhất không gian biển quốc gia, từ  chủ yếu dựa vào khai thác tài nguyên sang phát triển dựa trên tri thức, khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, dữ liệu và nguồn nhân lực chất lượng cao.

Biển không chỉ là không gian tài nguyên mà còn là không gian phát triển chiến lược của quốc gia, mọi quy hoạch, chiến lược và chương trình phát triển đất nước phải phục vụ yêu cầu bảo vệ chủ quyền, quyền chủ quyền, quyền tài phán quốc gia; nâng cao năng lực phòng thủ và bảo vệ lợi ích quốc gia trên biển và giữ vững môi trường hòa bình, ổn định. Mục tiêu là xây dựng nền tảng vững chắc để Việt Nam trở thành quốc gia biển mạnh; hình thành hệ thống quản trị biển quốc gia hiện đại, thống nhất, đồng bộ, dựa trên khoa học, công nghệ, dữ liệu số; quản lý, khai thác, sử dụng hiệu quả, bền vững tài nguyên và không gian biển; từng bước làm chủ biển xa, biển sâu và các không gian phát triển mới trên biển; bảo vệ môi trường, bảo tồn và phục hồi hệ sinh thái biển.

Kinh tế biển phát triển hiện đại, có năng lực cạnh tranh cao; đời sống nhân dân vùng ven biển, hải đảo được nâng cao; văn hóa biển được gìn giữ và phát huy. Quốc phòng, an ninh, chủ quyền, quyền chủ quyền và quyền tài phán quốc gia trên biển được giữ vững; vị thế, uy tín và vai trò của Việt Nam được nâng cao.

Trong khi đó, xây dựng năng lực biển mạnh trước hết không thể quên nhiệm vụ phải bảo vệ các quyền và lợi ích hợp pháp, giữ vững môi trường hòa bình, ổn định. Để gắn chặt các hoạt động kinh tế với bảo vệ chủ quyền biển, đảo.

Kinh tế biển gắn chặt với chủ quyền trên biển

Phân tích những điểm mới của Nghị quyết số 20, Chuẩn đô đốc Phạm Minh Tuấn, Phó tư lệnh Quân chủng Hải quân nhấn mạnh, chúng ta cần tiếp tục xây dựng thế trận quốc phòng toàn dân gắn với thế trận an ninh nhân dân và “thế trận lòng dân” trên biển. Kết hợp chặt chẽ quốc phòng, an ninh, đối ngoại và phát triển kinh tế biển.

Theo đó, cần ưu tiên đầu tư xây dựng và phát triển các khu kinh tế-quốc phòng trên biển, ven biển, đảo; mọi hoạt động đầu tư, khai thác và sử dụng không gian biển cần phù hợp với quy hoạch tổng thể, bảo vệ lợi ích lâu dài của quốc gia, nâng cao năng lực phòng thủ biển, đảo. Trọng tâm là xây dựng các lực lượng làm nhiệm vụ quản lý, bảo vệ, thực thi pháp luật trên biển cách mạng, chính quy, tinh nhuệ, chuyên nghiệp và hiện đại.

Cán bộ Trung tâm dịch vụ Hậu cần - Kỹ thuật đảo Trường Sa, Hải đoàn 129 (Quân chủng Hải quân) tặng cờ Tổ quốc, áo phao cho chủ tàu và ngư dân vào đảo sửa chữa. Ảnh: qdnd.vn

Chuẩn đô đốc Phạm Minh Tuấn cũng cho rằng, cần hoàn thiện cơ chế phối hợp giữa các cơ quan quản lý nhà nước, địa phương ven biển và các doanh nghiệp, từng bước nâng cao năng lực nhận thức tình huống trên biển thống nhất, kịp thời và chính xác trên cơ sở chia sẻ thông tin và dữ liệu an toàn, tin cậy. Qua đó, nâng cao khả năng phát hiện, đánh giá và xử lý kịp thời các nguy cơ ảnh hưởng đến quyền chủ quyền, an ninh, an toàn hàng hải, hoạt động kinh tế và môi trường biển. Đồng thời, cần nâng cao hiệu quả thực thi pháp luật trên biển, bảo vệ ngư dân hoạt động hợp pháp, hỗ trợ doanh nghiệp, tàu cá và các hoạt động kinh tế tuân thủ pháp luật Việt Nam và tôn trọng luật pháp quốc tế.

Không chỉ thế, việc phát triển năng lực tự chủ về khoa học, công nghệ và kinh tế biển lưỡng dụng. Một quốc gia biển mạnh không chỉ đo bằng chiều dài bờ biển hay diện tích vùng biển mà còn bằng năng lực làm chủ biển, làm chủ công nghệ và làm chủ dữ liệu. Vì vậy, cần ưu tiên xây dựng hạ tầng dữ liệu quan trắc và giám sát biển, đẩy mạnh nghiên cứu ứng dụng khoa học, công nghệ trong quản lý tài nguyên, bảo đảm an toàn hàng hải, tìm kiếm cứu nạn và bảo vệ môi trường.

Cùng với đó, phát triển một số sản phẩm công nghệ và dịch vụ biển có tính lưỡng dụng, quan tâm phát triển công nghiệp quốc phòng biển, công nghiệp đóng tàu, công nghiệp hàng hải và dịch vụ kỹ thuật theo hướng tự chủ, hiệu quả và bền vững. Đặc biệt, cần gắn đầu tư công nghệ với đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao, tăng cường liên kết giữa các lực lượng, doanh nghiệp, cơ sở nghiên cứu và cơ sở đào tạo.

Để thực hiện thắng lợi Nghị quyết số 20 cần quan tâm phát triển một số sản phẩm công nghệ và dịch vụ biển có tính lưỡng dụng như công nghiệp đóng tàu. Trong ảnh là công nhân Xí nghiệp Sơn và Nội thất tàu, Tổng công ty Sông Thu (Tổng cục Công nghiệp quốc phòng) sơn tàu. Ảnh: qdnd.vn

Tiếp tục thúc đẩy hợp tác và hội nhập quốc tế trên cơ sở luật pháp quốc tế; kiên quyết, kiên trì giải quyết tranh chấp, bất đồng bằng biện pháp hòa bình; tôn trọng độc lập chủ quyền, quyền và lợi ích hợp pháp của các quốc gia; phát huy vai trò tiên phong, thế mạnh đặc thù của đối ngoại quốc phòng trên hướng biển, trong đó tập trung vào các lĩnh vực hợp tác thiết thực như: Bảo đảm an ninh, an toàn hàng hải; tìm kiếm cứu nạn, hỗ trợ nhân đạo; phòng, chống tội phạm xuyên quốc gia; bảo vệ môi trường, ứng phó với biến đổi khí hậu; nghiên cứu khoa học biển, đào tạo nhân lực; chia sẻ thông tin… Qua đó, tăng cường sự tin cậy trong hợp tác, tranh thủ sự đồng tình, ủng hộ của các đối tác với những lợi ích chính đáng của Việt Nam, góp phần củng cố lòng tin chiến lược, ngăn ngừa, hòa giải các nguy cơ xung đột, tạo lập và giữ vững môi trường hòa bình, ổn định để phát triển đất nước.

Theo Chuẩn đô đốc Phạm Minh Tuấn, giai đoạn 5 năm tới đây có ý nghĩa nền tảng đối với mục tiêu xây dựng Việt Nam trở thành quốc gia giàu từ biển, mạnh từ biển. Chương trình hành động thực hiện Nghị quyết số 20 cần ưu tiên những nhiệm vụ cấp bách có tính liên ngành, tạo ra tác động trực tiếp, kết hợp hài hòa giữa phát triển kinh tế biển với tăng cường củng cố quốc phòng, an ninh. Bộ Quốc phòng nói chung, Quân chủng Hải quân nói riêng nhận thức sâu sắc rằng, bảo vệ chủ quyền biển, đảo luôn gắn liền với phát triển đất nước. Do vậy, các lực lượng chức năng trên biển luôn sẵn sàng phối hợp chặt chẽ với các bộ, ngành, địa phương và cộng đồng doanh nghiệp, cơ sở nghiên cứu và đối tác quốc tế để nâng cao năng lực quản trị biển, bảo vệ và phát triển biển, tăng cường hợp tác, đóng góp duy trì môi trường biển hòa bình, ổn định cùng cả nước hiện thực hóa mục tiêu trở thành quốc gia giàu từ biển, mạnh từ biển, có trách nhiệm với cộng đồng quốc tế.

(còn nữa)