Họ là ba chú cháu ruột, là đồng bào dân tộc thiểu số Pa Cô thuộc huyện miền núi A Lưới, tỉnh Thừa Thiên Huế (nay là xã A Lưới 1, TP Huế).

Ông Hồ Đức Vai là chú, sinh năm 1940, là người dân tộc thiểu số đầu tiên ở miền Nam được phong tặng danh hiệu Anh hùng LLVT nhân dân vào năm 1965 và là người được gặp Bác Hồ 5 lần. Đặc biệt, ông là người đầu tiên tự nguyện mang họ Hồ để về phổ biến trong đồng bào các dân tộc thiểu số miền Tây A Lưới và được Bác Hồ đặt tên là Hồ Đức Vai. Ông là biểu tượng cho sự chiến đấu ngoan cường, gan dạ, mưu lược tài tình, là niềm tự hào, hãnh diện của đồng bào Pa Cô.

Anh hùng Hồ Đức Vai và Hồ Kan Lịch thăm di tích lịch sử cầu Hiền Lương, sông Bến Hải.

Bà Hồ Kan Lịch, sinh năm 1943, là cháu ruột của Anh hùng Hồ Đức Vai, được phong tặng danh hiệu Anh hùng LLVT nhân dân năm 1967, với 49 trận chiến đấu mang dấu ấn “Kan Lịch!”. Anh hùng Hồ Kan Lịch một mình tiêu diệt 150 tên địch, bắn rơi một chiếc máy bay vận tải Dakota tại sân bay A So và nhiều trận chiến đấu oai hùng đầy hào khí của người phụ nữ Pa Cô “con cháu Bác Hồ"! Những chiến công của anh hùng Hồ Kan Lịch đến nay vẫn chưa ghi hết vào trang sử. Hồ Kan Lịch vinh dự 7 lần được gặp Bác Hồ.

Anh hùng Hồ A Nun, sinh năm 1944, em ruột của Anh hùng Hồ Kan Lịch. Hồ A Nun đã đi vào huyền thoại khi lập nên kỷ lục gùi 179 tấn vũ khí, lương thực, đạn dược (tương đương một đoàn xe chiến lược). Khi đó, ở cái tuổi “bẻ gãy sừng trâu”, có lúc một mình Hồ A Nun đã gùi đến 192kg đi băng băng từ đồi này đến núi khác với quãng đường 30km. Với thành tích này, ông được báo chí trong và ngoài nước ví von là người… ngoài hành tinh! Với những chiến công đó, ông Hồ A Nun được phong tặng danh hiệu Anh hùng LLVT nhân dân vào năm 1969.

Anh hùng LLVT nhân dân Hồ Đức Vai và Hồ Kan Lịch tham gia giao lưu “Những anh hùng tuổi 20”.

Ngày 13-9-2023, Đại tá Trần Hoài, Trưởng đại diện văn phòng Báo Quân đội nhân dân tại Quân khu 4 điện thoại cho tôi, nói: "Trần Đình Thăng ơi, Anh hùng Hồ A Nun mất rồi! Bạn viết một bài về bác A Nun đi!" Suốt đêm đó, tôi trằn trọc không ngủ. Hình ảnh ông Hồ A Nun, người anh hùng huyền thoại, một đời sống giản dị, hiên ngang, bất khuất như cây sao, cây lim, sừng sững giữa núi rừng A Lưới hùng vĩ cứ ẩn hiện trong tôi. Với tôi, ông không chỉ là biểu tượng, là niềm tự hào của đồng bào Pa Cô, mà còn là niềm tự hào, là tấm gương sáng người về chủ nghĩa anh hùng cách mạng để các thế hệ cán bộ, chiến sĩ LLVT TP Huế học tập và noi theo. Sáng hôm sau, tôi dậy sớm, trên chuyến xe đò đầu tiên. Tôi lên nhà Anh hùng Hồ A Nun và bài viết “Anh hùng Hồ A Nun đã hòa vào sông núi” được đăng trang trọng trên Báo Quân đội nhân dân (ngày 17-9-2023).

Tôi may mắn được gặp ba chú cháu anh hùng Hồ Đức Vai nhiều lần. Kỷ niệm với tôi về ba vị anh hùng khá nhiều. Nhưng tôi nhớ nhất là lần được tháp tùng Anh hùng Hồ Đức Vai và Hồ Kan Lịch ra Bộ tư lệnh Quân khu 4 vào tháng 1-2004. Khi đó, tôi là Trợ lý thanh niên Bộ CHQS tỉnh Thừa Thiên Huế (nay là TP Huế). Tôi được thủ trưởng giao nhiệm vụ đưa đón hai vị Anh hùng ra TP Vinh dự cuộc giao lưu gặp mặt với chủ đề “Những Anh hùng tuổi 20” do Truyền hình Quân đội nhân dân (nay là Kênh Truyền hình Quốc phòng Việt Nam) phối hợp với Bộ tư lệnh Quân khu 4 tổ chức. Tôi được hai vị anh hùng kể cho nghe nhiều câu chuyện thú vị về họ. Và vui nhất là chuyện Anh hùng Hồ Kan Lịch gọi địch là “đồng chí!”.

 Gia đình Anh hùng Hồ Đức Vai (bên trái) và gia đình Anh hùng Hồ Kan Lịch thăm di tích lịch sử cầu Hiền Lương, sông Bến Hải.

Anh hùng Hồ Kan Lịch kể, mùa Xuân năm 1963, bà được giao nhiệm vụ chỉ huy tiểu đội du kích đánh vào một đồn địch trên địa bàn A Lưới. Kế hoạch bà vạch ra là phải tấn công từ nửa đêm về sáng khi địch còn ngủ say. Sau khi cả tiểu đội đã bí mật đột nhập vào đồn địch và tước hết vũ khí của chúng, Kan Lịch sẽ chủ động hô to để địch bất ngờ, hoảng loạn và ta dễ dàng tiêu diệt địch. Đúng kế hoạch, sau khi cả tiểu đội đã sẵn sàng, Kan Lịch hô to: “Dậy đi các đồng chí ơi!”. Cả đồn địch vùng dậy ngơ ngác, lọt vào vòng mai phục của ta và tất cả bị tiểu đội du kích do Kan Lịch chỉ huy tiêu diệt sạch. Trận đánh thành công như mong đợi nhưng mọi người cứ nhìn Kan Lịch và khúc khích cười. Khi báo cáo thành tích trước huyện đội, cả đơn vị cười bò vì chi tiết Kan Lịch gọi địch bằng… đồng chí!

Những ngày đầu năm mới 2026, những bông mai vàng trên núi rừng A Lưới đã chớm nụ, báo hiệu một mùa xuân mới đang về. Khắp mọi nẻo đường cờ hoa rực rỡ, chào mừng Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV của Đảng, mừng Đảng, mừng Xuân, mừng đất nước đổi mới!

Tôi điện thoại cho Anh hùng Hồ Đức Vai, hỏi thăm sức khỏe ông và gia đình. Ông đã qua tuổi 85 nhưng còn rất minh mẫn. Ông nói: "Vui quá Thăng ơi! Nhìn đất nước ta ngày càng đổi mới, Quân đội ta ngày càng lớn mạnh. Tết này con lên đây với ông và Kan Lịch nhé! Uống với ông ly rượu cần mừng Đại hội XIV của Đảng thành công, mừng Xuân Bính Ngọ 2026!".