Nâng cao năng lực ứng phó, chủ động phòng bệnh do não mô cầu

Dịch bệnh diễn biến ngày càng bất thường

Theo thống kê từ Bộ Y tế, tình hình dịch bệnh do vi khuẩn NMC ở nước ta trong năm 2025 diễn biến bất thường, tăng đáng kể số vụ dịch, số ca mắc/ca tử vong so với các năm trước đó. Chỉ tính từ tháng 12-2024 đến tháng 12-2025, cộng đồng dân cư cả nước đã ghi nhận 95 ca mắc, trong đó có 6 ca tử vong. So với cùng kỳ năm 2024, số ca mắc tăng hơn 4 lần và tăng 6 ca tử vong (năm 2024 có 21 ca mắc, không có ca tử vong do NMC). Đối với Quân đội, năm vừa qua, toàn quân ghi nhận có 16 ca bệnh (3 trường hợp tử vong), tăng 13 ca so với năm 2024.

Viện Y học dự phòng Quân đội (Cục Quân y) tổ chức tiêm vaccine phòng bệnh do não mô cầu cho chiến sĩ mới tại Trung đoàn 165 (Sư đoàn 312, Quân đoàn 12). Ảnh: MAI TÂM

Vi khuẩn NMC lây truyền trực tiếp qua đường hô hấp thông qua các hạt nước bọt nhỏ bắn ra khi người bệnh ho, hắt hơi hoặc tiếp xúc gần. Một đặc điểm dịch tễ quan trọng là, những người mang vi khuẩn ở vùng hầu họng nhưng không có triệu chứng lâm sàng. Tỷ lệ này trong cộng đồng dao động từ 5% đến 10%, nhưng trong môi trường tập trung đông người, tỷ lệ này tăng cao đáng kể.

Không chỉ gây nguy hiểm đến tính mạng, bệnh do NMC còn để lại những di chứng nặng nề: Khoảng 20% người bệnh sống sót nhưng suy giảm thính lực, tổn thương não, hoại tử chi, làm ảnh hưởng lâu dài đến sức khỏe, chất lượng cuộc sống, tạo gánh nặng cho gia đình cũng như xã hội. Đáng lo ngại hơn, bệnh có thể xảy ra ở nhiều lứa tuổi, đặc biệt là trẻ em, thanh thiếu niên và những người sinh hoạt, học tập trong môi trường tập trung đông người.

Theo đánh giá của Cục Quân y (Tổng cục Hậu cần-Kỹ thuật) về tình hình dịch bệnh do NMC trong Quân đội năm 2025, dịch bệnh có xu hướng gia tăng rõ rệt cả về số vụ dịch, số ca mắc và số ca tử vong so với các năm trước, diễn biến này phù hợp với xu hướng tăng của dịch bệnh trong cộng đồng. Bệnh xảy ra chủ yếu ở đối tượng chiến sĩ trẻ, đặc biệt là chiến sĩ năm thứ nhất và năm thứ hai, tại các đơn vị tập trung đông quân số, điều kiện sinh hoạt khép kín, tạo thuận lợi cho lây truyền qua đường hô hấp.

Viện Y học dự phòng Quân đội (Cục Quân y) tổ chức tiêm vaccine phòng bệnh do não mô cầu cho chiến sĩ mới tại Trung đoàn 165 (Sư đoàn 312, Quân đoàn 12). Ảnh: MAI TÂM

Các vụ dịch phân bố rộng ở nhiều đơn vị, địa bàn đóng quân khác nhau, xảy ra quanh năm, tăng cao hơn vào những tháng cuối năm, phản ánh tính lưu hành liên tục và nguy cơ bùng phát dịch không theo quy luật. Về lâm sàng và xử trí, đa số ca bệnh có biểu hiện khởi phát không đặc hiệu, trong khi các triệu chứng điển hình của viêm màng não thường xuất hiện muộn; tỷ lệ quân y tuyến đơn vị nghĩ tới bệnh do NMC ngay từ đầu chưa cao...

Thượng tá, TS Phan Tân Dân, Trưởng phòng Y học dự phòng (Cục Quân y) khẳng định: Những đặc điểm trên cho thấy dịch bệnh do NMC trong Quân đội không chỉ là vấn đề y học thuần túy mà còn là thách thức đối với công tác quản lý sức khỏe bộ đội, năng lực giám sát, phát hiện sớm và tổ chức đáp ứng của hệ thống quân y các tuyến. Điều này đòi hỏi phải tiếp tục đánh giá nghiêm túc hiệu quả các biện pháp phòng, chống dịch bệnh đã triển khai, đồng thời có những giải pháp đồng bộ, căn cơ và bền vững hơn trong thời gian tới.

Chủ động phòng bệnh, nâng cao năng lực cho quân y cơ sở

Bệnh viêm màng não do NMC không chỉ là bệnh truyền nhiễm nguy hiểm đơn thuần mà còn là mối đe dọa trực tiếp tới an ninh y tế và khả năng sẵn sàng chiến đấu của Quân đội. Đặc điểm lây truyền nhanh, diễn biến tối cấp và khả năng gây tử vong cao trong thời gian ngắn khiến NMC trở thành một trong những bệnh lý có nguy cơ gây sự cố y tế trong đơn vị; trực tiếp ảnh hưởng đến quân số khỏe và khả năng sẵn sàng chiến đấu của đơn vị.

Sư đoàn 316 (Quân khu 2) tổ chức khám phúc tra sức khỏe cho chiến sĩ mới nhập ngũ năm 2026. Ảnh: TUẤN ANH

Thực tiễn công tác phòng, chống dịch bệnh trong Quân đội cho thấy, tuyến đơn vị là nơi tiếp xúc sớm nhất với ca bệnh nghi ngờ, đồng thời cũng là tuyến quyết định thời gian vàng trong chẩn đoán và kiểm soát bệnh viêm màng não do NMC. Tuy nhiên, hiện nay phần lớn các đơn vị chưa triển khai hoặc triển khai chưa hiệu quả công tác xét nghiệm, dẫn đến phụ thuộc hoàn toàn vào tuyến trên, làm chậm trễ quá trình xác định căn nguyên. Nếu không có xét nghiệm sàng lọc ban đầu tại tuyến đơn vị, nguy cơ bỏ sót ca bệnh, lây lan thứ phát và hình thành ổ dịch là rất lớn.

Bác sĩ chuyên khoa II Lê Thanh Tân, Viện Y học dự phòng Quân đội phía Nam (Cục Quân y) đánh giá, việc triển khai lấy mẫu và xét nghiệm sàng lọc tại tuyến đơn vị mang lại lợi ích thiết thực: Giúp rút ngắn thời gian từ phát hiện ca nghi ngờ đến chẩn đoán ban đầu, tạo điều kiện xử trí sớm; nâng cao hiệu quả giám sát dịch tễ chủ động; đáp ứng yêu cầu cơ động, linh hoạt trong mọi tình huống. Do đó, việc tổ chức tốt công tác lấy mẫu, bảo quản và vận chuyển bệnh phẩm, kết hợp với các kỹ thuật xét nghiệm nhanh phù hợp tại tuyến đơn vị là yêu cầu cấp thiết, có ý nghĩa chiến lược lâu dài trong bảo vệ sức khỏe bộ đội và bảo đảm an ninh y tế Quân đội.

Sư đoàn 316 (Quân khu 2) tổ chức khám phúc tra sức khỏe cho chiến sĩ mới nhập ngũ năm 2026. Ảnh: TUẤN ANH

Theo Bác sĩ Lê Thanh Tân, để nâng cao hiệu quả phòng, chống bệnh viêm màng não do NMC trong Quân đội đòi hỏi sớm xây dựng hệ thống xét nghiệm NMC phân tầng theo tuyến, phù hợp với năng lực từng cấp, bảo đảm mỗi tuyến thực hiện đúng chức năng, phát huy hiệu quả trang thiết bị hiện có, đồng thời rút ngắn tối đa thời gian phát hiện ca bệnh. Hệ thống xét nghiệm phân tầng giúp tuyến dưới phát hiện sớm, cảnh báo nhanh; tuyến giữa xử trí ổ dịch và tuyến cuối giám sát, dự báo, định hướng chiến lược.

Đại tá, TS Nguyễn Viết Sáng (Viện Lâm sàng các bệnh truyền nhiễm, Bệnh viện Trung ương Quân đội 108) kiến nghị: Trên thực tế, nhiều thầy thuốc ở đơn vị dù có nhiều năm công tác vẫn chưa từng gặp ca bệnh do NMC, dẫn đến tâm lý chủ quan, lúng túng trong nhận diện sớm, chậm khởi trị kháng sinh; tổ chức vận chuyển chưa theo chế độ “vận chuyển hồi sức”, ảnh hưởng đến kết cục người bệnh. Vì vậy, Cục Quân y xem xét chỉ đạo và định kỳ tổ chức tập huấn toàn quân nhằm cập nhật, chia sẻ kinh nghiệm thực tiễn và chuẩn hóa năng lực phát hiện, vận chuyển, điều trị bệnh do NMC ở tất cả các tuyến.

Sư đoàn 316 (Quân khu 2) tổ chức khám phúc tra sức khỏe cho chiến sĩ mới nhập ngũ năm 2026. Ảnh: TUẤN ANH

Các chuyên gia y tế khuyến cáo, dịch bệnh do NMC có thể gặp ở mọi đối tượng, mọi thời điểm và mọi nơi. Do đó, cần tăng cường tập huấn nâng cao năng lực cho quân y tuyến cơ sở trong xác định triệu chứng, chẩn đoán, tiên lượng bệnh nhân mắc bệnh do NMC. Quan trọng hơn, các đơn vị phải cảnh giác, chủ động bảo vệ sức khỏe bộ đội; trong đó xác định phòng bệnh không đặc hiệu là giải pháp then chốt và chủ động nâng cao khả năng cơ động, năng lực ứng phó của các tổ quân y cơ động phòng, chống dịch.