Chính sách là phương tiện và động lực

Lâu nay, trong cuộc chiến chống đói nghèo, người ta quan tâm đến vấn đề vật chất và tài chính. Các dự án hỗ trợ phát triển đều tập trung vào đầu tư cơ sở vật chất, hạ tầng và vốn tài chính để giúp người dân xóa đói giảm nghèo. Điều này càng được thể hiện rõ hơn đối với các dân tộc thiểu số rất ít người như trường hợp người Ơ Đu. Sau khi tái định cư, Nhà nước đã thực hiện hai đề án hỗ trợ phát triển đối với cộng đồng này ở Văng Môn. Đó là Đề án Hỗ trợ phát triển dân tộc Ơ Đu giai đoạn 2006-2010 với kinh phí là 4 tỷ đồng và Đề án Hỗ trợ phát triển kinh tế-xã hội dân tộc Ơ Đu giai đoạn 2016-2025 với kinh phí lên đến 120 tỷ đồng (gấp 30 lần so với đề án trước đó). Mục tiêu của đề án là xóa đói giảm nghèo, nâng cao đời sống vật chất và tinh thần cho người Ơ Đu một cách bền vững, tăng cường chăm sóc sức khỏe, cải thiện giống nòi và bảo tồn các nét văn hóa truyền thống của họ; bảo tồn và phát huy tiếng nói, nhà ở, phong tục, tập quán của người Ơ Đu.

Mô hình nhà truyền thống của người Ơ Đu được dựng tại đền Cửa Rào (Tương Dương, Nghệ An). 

Đây là những nỗ lực của Trung ương cũng như địa phương dành cho cộng đồng người Ơ Đu. Và chính sách phát triển đã thực sự trở thành phương tiện, động lực quan trọng làm thay đổi đời sống người Ơ Đu ở Văng Môn. Điện, đường được đầu tư hiện đại hơn. Nhà cửa của người dân khang trang hơn, đời sống vật chất được nâng cao. Không chỉ vậy, điều kiện sản xuất để mở rộng sinh kế của người dân cũng được cải thiện đáng kể. Bản được đầu tư 15 giếng khoan để cung cấp nguồn nước sinh hoạt, 20 khung cửi để phát triển nghề dệt may truyền thống. Về chăn nuôi, bản được dự án đầu tư 77 chuồng bò hiện đại, cấp thêm 304 con bò giống, 77 máy cắt cỏ, cải tạo 8,5ha đất để trồng cỏ và cung cấp cỏ giống. Bên cạnh đó là đầu tư vào các cơ sở vật chất phục vụ sinh hoạt văn hóa như xây dựng nhà văn hóa to đẹp với kinh phí lên đến 4,5 tỷ đồng, sắm sửa bàn ghế, loa đài, hỗ trợ cho đội văn nghệ của bản có thêm kinh phí để hoạt động hay cấp tiền bạc để mở các khóa học tiếng Ơ Đu....

Qua các chính sách, hàng chục tỷ đồng đã được đầu tư vào bản Văng Môn. Bộ mặt làng bản thay đổi nhanh chóng. Nhưng nhìn kỹ lại thì Văng Môn vẫn là một bản nghèo. Trong tổng số 105 hộ thì có 50 hộ nghèo và 1 hộ cận nghèo (chiếm 49%), đều là người Ơ Đu. Nói rằng các dự án thất bại thì chưa hẳn nhưng chắc chắn hiệu quả kinh tế-xã hội là không cao. Theo Trưởng bản cho biết, trong tổng số 304 con bò giống được cấp thì đã chết 20 con, khoảng 40 con bị người dân đem bán để mua con khác hoặc vì lý do khác, còn lại phần lớn nuôi cũng không đạt chất lượng cao do thiếu thức ăn. 20 khung cửi được đầu tư cho người dân thì đến nay cũng chỉ có 8 khung cửi hoạt động, trong đó có 2 khung cửi hoạt động liên tục còn lại thỉnh thoảng mới dùng đến. Các hạng mục khác cũng không thu lại nhiều hiệu quả như mong đợi. Điều đó cho thấy, các chính sách hỗ trợ phát triển là động lực quan trọng, nhưng nó chưa phải là nhân tố quyết định giúp cho người Ơ Đu phát triển bền vững.

Sức mạnh của cộng đồng là nền tảng quan trọng

Các chính sách phát triển của Nhà nước được xây dựng từ trên xuống nên dù làm thay đổi nhanh chóng cuộc sống làng bản thì vẫn có những hạn chế nhất định. Điểm dễ thấy là những thay đổi tích cực từ cơ sở hạ tầng cũng như đời sống vật chất, nhưng nó không tạo ra được sự phát triển bền vững vì nó chưa khai thác được sức mạnh cộng đồng của người Ơ Đu.

 Nhà văn hoá mới xây ở bản Văng Môn.

Trong phát triển hiện nay, sức mạnh cộng đồng là nền tảng quan trọng. Sức mạnh cộng đồng trước hết là sức mạnh về văn hóa xã hội. Đó là sự liên kết giữa các thành viên qua tâm thức tộc người, quan hệ họ hàng cũng như các mối liên kết khác được hình thành từ trong quá trình lịch sử. Nhiều người bi quan cho rằng, người Ơ Đu hay bị đồng hóa, hòa nhập vào các cộng đồng khác một cách nhanh chóng. Nhưng ngược lại, đó chưa hẳn là đồng hóa mà có thể coi là năng lực hòa đồng, hội nhập với các cộng đồng khác để tận dụng các nguồn lực phát triển. Họ vẫn tự hào nhận mình là “Phrom Ơ Đu”, vẫn nhớ, vẫn tìm các đồng tộc của mình ở gần đó để được chia sẻ, hỗ trợ. Mạng lưới xã hội Ơ Đu vừa cởi mở với các nhóm khác nhưng cũng liên kết chặt chẽ với nhau để tìm kiếm điều kiện phát triển. Như ông Lo Văn Cường, người uy tín của bản, chia sẻ: “Người Ơ Đu còn rất ít lại sống rải rác nên càng thương yêu nhau. Họ luôn muốn giúp đỡ nhau. Một người đi ra mà thấy có công việc tốt thì sẽ về đưa theo những người khác đi làm cùng. Và, dù đi xa thì người Ơ Đu cũng muốn ở gần nhau để được chia sẻ”. Thực tế thì không phải chỉ những người đi xa mà ở tại địa phương, người Ơ Đu cũng hay tìm đến nhau. Có những người khi có thời gian rảnh lại đi mấy chục cây số xuống Văng Môn để được gặp anh em đồng tộc uống rượu, vui chơi. Sự liên kết cộng đồng cũng có những thay đổi theo dòng lịch sử. Nếu trước đây, các mối liên kết về họ tộc, về máu mủ hay hôn nhân giữ vai trò quan trọng thì hiện nay các mối quan hệ về lợi ích, về nghề nghiệp hay các liên kết khác cũng đang hình thành và ngày càng có vai trò quan trọng. Ngày trước chỉ tính đến mạng lưới cộng đồng nội tại của người Ơ Đu nhưng hiện nay là mối quan hệ cộng đồng đa phương và phức tạp hơn, những người ngoài cộng đồng cũng có những tác động nhất định đến nội bộ người Ơ Đu.

Sự liên kết cộng đồng là một nguồn lực, một nguồn vốn để phát triển nhưng trong các chính sách phát triển chưa quan tâm đến vấn đề này. Một số dự án quan tâm đến chuyện khôi phục lễ hội, các sinh hoạt văn hóa và nghệ thuật trình diễn nhưng nó sẽ chẳng là gì cả khi mà sự liên kết, sức liên kết cộng đồng lại không được coi trọng. Bởi chính sức mạnh liên kết cộng đồng là cái tạo ra lễ hội, tạo ra các sinh hoạt văn hóa cộng đồng và nghệ thuật trình diễn. Và trong sự phát triển hiện nay, bỏ qua sức mạnh của cộng đồng cũng là bỏ đi một nguồn vốn quan trọng mang tính nền tảng.

Vươn lên từ chính mình là nhân tố quyết định

Chính sách phát triển là động lực, sức mạnh cộng đồng là nền tảng quan trọng nhưng để ổn định và phát triển lâu dài thì nhân tố quan trọng nhất cũng chính là con người cá nhân, là những người Ơ Đu cụ thể. Họ phải vươn lên chính mình để phát triển. Nguồn nhân lực của người Ơ Đu ở Văng Môn hiện tại không phải quá yếu kém. Về thể chất, đối với đàn ông trung bình cao 1,60m và cân nặng 55kg, đối với phụ nữ trung bình cao 1,53m và cân nặng 50kg. Về trình độ, có 21 người được đào tạo chuyên nghiệp từ trung cấp đến đại học, trong đó, có 12 người trình độ đại học, 7 người trình độ cao đẳng và 2 người trình độ trung cấp. Bên cạnh đó có 65 trẻ em đang theo học các cấp (36 cháu học tiểu học, 18 cháu học trung học cơ sở và 11 cháu học trung học phổ thông). Đây là một nguồn vốn quan trọng, là nhân tố quyết định tương lai của cộng đồng này. Tuy nhiên, hiện nay, người Ơ Đu lại đối diện với nhiều vấn đề về con người trong quá trình phát triển. Một số đi ra ngoài làm ăn lại học thói ăn chơi, đua đòi rồi hư hỏng. Một số thì lười lao động, trông chờ vào chính sách, một số thì không chống lại được cám dỗ mà rơi vào nghiện ngập. Nhiều trẻ em không theo đuổi khát vọng học tập vì thấy các anh chị trước học xong cũng khó xin được việc làm ở quê... Điều đó làm cho nhiều người phải suy nghĩ, trăn trở.

Một câu hỏi đặt ra: Trước đây, người Ơ Đu cũng khó khăn, nhưng họ vẫn tồn tại và phát triển, bây giờ, được sự hỗ trợ rất nhiều từ Nhà nước, đáng ra họ phải phát triển tốt hơn trước? Nhưng chính sách hay tâm lý ỷ lại chính sách cũng làm cho người Ơ Đu yếu đuối hơn, kém cỏi hơn. Và càng ngày, nếu không thay đổi cách tiếp cận của các chính sách thì sẽ làm cho người Ơ Đu bị thoái hoá, các năng lực sinh tồn bị mai một. Lúc đó, e rằng không ai có thể nuôi nổi họ. Vậy nên, xét cho cùng, chỉ có người Ơ Đu phải tự lực, tự nuôi lấy mình, vươn lên để phát triển, gánh vác trách nhiệm với tổ tông trên con đường gìn giữ tộc người.

Làm thế nào để giúp cho người Ơ Đu trong tương lai tự nuôi được mình, tự phát triển giữa bao khó khăn, thách thức hiện nay? Câu hỏi đó đang đặt ra cho các chuyên gia, các cơ quan có trách nhiệm trong hoạch định chính sách mới, tốt hơn, hiệu quả hơn đối với các dân tộc thiểu số nói chung, với tộc người Ơ Đu nói riêng. Trên hết, là sự nhận thức, nỗ lực cùng ý chí kiên cường của chính người Ơ Đu.

Bài và ảnh: BÙI HÀO