Bài 1: Vấn đề lương thực và việc làm

Mua lương thực quanh năm

Ở huyện Tương Dương, người Ơ Đu sinh sống chủ yếu bằng canh tác nương rẫy. Họ trồng lúa và các loại cây lương thực, hoa màu khác. Về cơ bản họ không có ruộng nước để canh tác. Sau này, một số hộ gia đình học người Thái làm ruộng nước và khai khẩn một số nơi để canh tác, nhưng người Ơ Đu vẫn sống bằng canh tác nương rẫy và chăn nuôi là chủ yếu. Trước đây, dù đời sống khó khăn nhưng do diện tích nương rẫy khá lớn nên họ gần như tự túc được lương thực nhờ sự cần cù lao động.

Tuy nhiên, sau khi thực hiện tái định cư, người Ơ Đu ở bản Văng Môn đối diện với nhiều vấn đề khác. Trong đó, vấn đề quan trọng nhất là lương thực và việc làm. Người Ơ Đu trước đây cũng thiếu lương thực nhưng không đến mức phải mua quanh năm như bây giờ. Hiện tại, ở Văng Môn gần như người dân không sản xuất được lương thực. Điều này làm cho lương thực trở thành vấn đề quan trọng nhất của người Ơ Đu. 

Thực tế, khi lựa chọn địa điểm hiện tại để lập bản tái định cư Văng Môn, Nhà nước đã quan tâm đến vấn đề đất canh tác. Diện tích đất canh tác trở thành một tiêu chí quan trọng khi thực hiện tái định cư. Tổng diện tích đất được cấp khi lập bản là 115ha, trong đó có hơn 80ha đất nông nghiệp, chủ yếu là đất đồi. Theo quy định thì khi tái định cư, mỗi khẩu được nhận 2.500m² đất nông nghiệp để canh tác. Ở Văng Môn, không có ruộng nước nên canh tác nương rẫy là nguồn cung cấp lương thực chính. Có điều đất nương rẫy ở đây lại kém chất lượng, khó trồng cây lương thực. Theo bà Mạc Thị Tím, nguyên Trưởng bản Văng Môn, diện tích nương rẫy của người Ơ Đu ở đây khá rộng nhưng chủ yếu là không canh tác lương thực được. Nương chủ yếu trồng cây keo, cây xoan nhưng nếu tính trồng những loại cây này thì diện tích đó lại ít. Quan trọng là người dân không có nhiều đất có thể trồng lúa và các loại hoa màu. “Nói người Ơ Đu thiếu đất canh tác là không đúng mà phải nói là thiếu đất trồng lương thực, hoa màu, đặc biệt là không có đất hay ruộng để trồng lúa, vốn là loại lương thực quan trọng nhất”, bà Tím chia sẻ.

Người Ơ Đu ở Văng Môn trong một cuộc họp bàn về xóa đói giảm nghèo và bảo tồn văn hóa truyền thống.

Theo ông Lo Thanh Bình, một người già của bản Văng Môn, người Ơ Đu cũng có một hệ thống kinh nghiệm về làm nương rẫy. Ở quê cũ, người ta vẫn sống nhờ nương rẫy. Lúa có khi vẫn thiếu nếu gặp năm mất mùa nhưng cùng lắm cũng chỉ phải mua gạo vài tháng trong năm. Khi chuyển xuống Văng Môn thì hệ thống kinh nghiệm đó không sử dụng nữa vì không có đất canh tác. “Có người bảo người Ơ Đu lười lao động, không chịu khó làm lụng mà chờ trông vào chính sách nhưng ở đây có muốn chăm chỉ cũng khó, vì lấy đâu ra đất mà làm”, ông Bình tâm sự.

Đất canh tác hạn chế, lại không trồng được lúa. Trong khi đó, diện tích đất có thể cải tạo để làm ruộng nước cũng không thuận lợi. Mảnh đất có khả năng nhất là khu vực bên kia suối, đối diện với bản thì đã được cải tạo để trồng cỏ voi nuôi bò theo dự án “Hỗ trợ phát triển kinh tế xã hội dân tộc Ơ Đu tỉnh Nghệ An giai đoạn 2016-2025”. Vậy nên, hầu hết các hộ gia đình Ơ Đu ở Văng Môn đối diện với vấn đề thiếu lương thực. Họ phải mua lương thực quanh năm do không có điều kiện để tự trồng lấy.  Điều đó cũng khiến cho hơn 75% số tiền họ kiếm được phải dành cho việc mua lương thực, thực phẩm. Trong bối cảnh đó, các công việc làm thêm để tăng thu nhập trở nên quan trọng.

Làm ăn xa và đối mặt rủi ro

Trong bối cảnh không thể tự túc lương thực và sống chủ yếu bằng gạo mua trên thị trường thì đi làm để tạo thu nhập là yếu tố sống còn. Ở xã Nga My, giải quyết việc làm tại chỗ cho người dân để tăng thêm nhu nhập là điều rất khó khăn vì kinh tế thị trường chưa thật sự phát triển, những công việc ngoài nông nghiệp rất ít. Trong bối cảnh đó, đi xa quê tìm công việc ở các đô thị, các khu công nghiệp ở TP Vinh, miền Bắc hay miền Nam là một sự lựa chọn được nhiều người ở Văng Môn hướng đến. Thực tế hiện nay hầu hết thanh niên trong bản đều chọn con đường đi làm ăn xa để mở rộng sinh kế cho gia đình.

Theo thống kê của chính quyền địa phương, bản Văng Môn hiện nay có 129 người đi ra ngoài bản học tập và làm việc, trong đó có hơn 90% là người dân tộc Ơ Đu (chiếm gần 41% số nhân khẩu của cả bản). Ngoại trừ 11 người đi học thì số còn lại là đi làm ở các đô thị lớn, các khu công nghiệp chủ yếu ở Hà Nội, Bắc Ninh, Thái Nguyên, TP Hồ Chí Minh, Bình Dương, Đồng Nai, Vinh (Nghệ An)... Điều này cho thấy hơn 1/3 số dân Ơ Đu ở Văng Môn lựa chọn con đường đi kiếm việc làm xa quê. Phần lớn các hộ gia đình ở đây đều có 1-2 người đi làm ăn xa. Vì phần lớn chưa qua đào tạo chuyên môn nghề nghiệp nên chủ yếu đi làm lao động phổ thông. Phụ nữ chủ yếu đi làm công nhân trong các xí nghiệp, đàn ông ngoài làm công nhân còn đi làm thợ xây, phụ hồ ở các công trường, bê vác ở các bến xe, bến tàu...

Đi làm việc ở các đô thị trở thành nguồn thu nhập quan trọng đối với người dân ở Văng Môn. Anh Lo Văn Sán, một đàn ông trung niên trong bản cho biết, do có quá ít ruộng đất để canh tác nên anh và cô con gái đầu phải đi làm ăn xa. Anh chủ yếu đi làm phụ hồ hoặc đi bốc vác ở các công trường, có lúc vào Đà Nẵng, Nha Trang hay lên Tây Nguyên làm việc, con gái anh thì đi làm ở Bắc Ninh. Trước đây, gia đình chỉ nuôi hai con bò nên vợ ở nhà chăn bò và lo việc nhà. Hai cha con đi làm xa mỗi tháng cũng gửi về nhà được 5-6 triệu đồng, sau đó tích trữ lại mua được thêm hai con bò. Từ đầu năm 2020, do dịch Covid-19 nên anh không đi làm xa nữa vì ít việc, chỉ còn con gái đi làm, mỗi tháng gửi về cho bố mẹ 2-3 triệu và đó là nguồn tiền quan trọng của gia đình. “Không đi làm xa thì không có tiền mua gạo. Bò nuôi để khi có việc lớn thì bán chứ không thể bán bò mua gạo ăn hằng ngày được. May mà có con gái đi làm gửi tiền về nên gia đình tôi mới có tiền để mua gạo, nhưng cũng phải tiết kiệm vì còn phải để dành cho con một ít, mai mốt nó lấy chồng còn có một khoản mua sắm”, anh Sán chia sẻ.

Ở bản Văng Môn, hoàn cảnh như gia đình anh Sán khá phổ biến. Đi làm ăn xa thì có thêm thu nhập, và phần lớn số tiền kiếm được gửi về lại tập trung vào việc mua lương thực. Nhưng đi làm ăn xa cũng đối diện với nhiều rủi ro, như anh Lo Văn Quyền, Trưởng bản Văng Môn cho biết: "Không phải ai đi xa cũng kiếm được việc làm tốt cả. Thường phải có anh em, bạn bè đi trước rồi đưa đi cùng thì may ra mới kiếm được việc có lương khá hơn. Cũng có trường hợp đi làm đến Tết còn không có tiền về nên cha mẹ phải gửi vào để mua vé xe. Có những trường hợp không may lại bị trộm cắp, lừa đảo nên đi làm cả năm cũng không có tiền". 

(Còn nữa)                                                                                                                                                  Bài và ảnh: BÙI HÀO