Xây dựng Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh: Bảo vệ lợi ích người sản xuất và an toàn tài chính quốc gia

Để người sản xuất bớt thiệt hại vì biến động giá

Trong nền kinh tế thị trường, giá cả hàng hóa luôn biến động. Người trồng cà phê lo giá giảm khi thu hoạch; doanh nghiệp chế biến lo nguyên liệu tăng giá; doanh nghiệp xuất khẩu lo giá thế giới thay đổi bất lợi. Những rủi ro này có thể khiến người sản xuất thua lỗ dù năng suất cao, chất lượng tốt. Giao dịch hàng hóa phái sinh ra đời để góp phần giải quyết vấn đề đó.

Hiểu đơn giản, đây là việc mua bán những hợp đồng có giá trị gắn với giá hàng hóa như cà phê, cao su, kim loại, năng lượng... nhằm phòng ngừa rủi ro hoặc đầu tư. Ví dụ, một doanh nghiệp dự kiến bán 100 tấn cà phê sau 3 tháng nhưng lo giá giảm. Doanh nghiệp có thể bán hợp đồng tương lai để hạn chế thiệt hại. Nếu giá cà phê giảm, khoản lãi từ hợp đồng tương lai có thể bù đắp phần thiệt hại do giá hàng thực tế giảm. Ngược lại, khi giá tăng, lợi ích từ bán cà phê có thể bù lại khoản lỗ trên hợp đồng. Đây là ví dụ minh họa, chưa tính các khoản chi phí và rủi ro còn lại. Như vậy, mục đích quan trọng của giao dịch phái sinh không phải là kiếm lời bằng mọi giá, mà giúp doanh nghiệp chủ động hơn trước biến động thị trường.

Theo Bộ Công Thương, năm 2025, thị trường ghi nhận khoảng 1,54 triệu hợp đồng giao dịch, với tổng giá trị danh nghĩa ước hơn 1,9 triệu tỷ đồng. Đây là bước phát triển đáng kể. Tuy nhiên, quy mô giao dịch lớn không đồng nghĩa với hiệu quả kinh tế cao. Điều cần quan tâm là có bao nhiêu doanh nghiệp sản xuất, hợp tác xã và người kinh doanh hàng hóa thực sự được hưởng lợi? Bao nhiêu doanh nghiệp giảm được thiệt hại do biến động giá, ổn định chi phí và bảo vệ việc làm? Thực tế, mức độ gắn kết giữa giao dịch phái sinh với thị trường hàng hóa trong nước còn hạn chế. Điều đó đặt ra yêu cầu phải đưa thị trường đến gần hơn với hoạt động sản xuất, kinh doanh. Một thị trường chỉ thực sự có ý nghĩa khi giúp người sản xuất bớt rủi ro, doanh nghiệp nâng cao sức cạnh tranh và nền kinh tế tăng khả năng chống chịu trước những biến động bên ngoài.

Phát triển thị trường nhưng không được xem nhẹ an toàn

Giao dịch hàng hóa phái sinh mang lại lợi ích nhưng cũng tiềm ẩn rủi ro tài chính. Người tham gia thường chỉ phải ký quỹ một phần giá trị hợp đồng. Tuy nhiên, khi giá biến động mạnh, khoản thua lỗ có thể lớn hơn nhiều so với số tiền ký quỹ ban đầu. Nếu thiếu cơ chế quản lý chặt chẽ, những rủi ro này không chỉ gây thiệt hại cho nhà đầu tư mà còn có thể ảnh hưởng đến các tổ chức trung gian và hệ thống thanh toán. Vì vậy, khi hoàn thiện luật, cần đặc biệt quan tâm một số vấn đề. Trước hết, phải xác định rõ trách nhiệm quản lý nhà nước. Thị trường phái sinh gắn với hàng hóa nhưng hoạt động giao dịch, ký quỹ và thanh toán lại mang tính chất tài chính. Do đó, cần phân định cụ thể trách nhiệm của Bộ Công Thương, Bộ Tài chính, Ngân hàng Nhà nước và các cơ quan liên quan. Không thể để tình trạng nhiều cơ quan cùng quản lý nhưng khi xảy ra sự cố lại không xác định được ai chịu trách nhiệm. Đồng thời, phải tránh chồng chéo pháp luật, phát sinh thêm thủ tục và chi phí không cần thiết cho doanh nghiệp.

Ảnh minh họa: TTXVN

Đặc biệt, phải bảo vệ nghiêm ngặt tiền và tài sản của người tham gia. Luật cần quy định rõ việc tách biệt tài sản khách hàng với tài sản của tổ chức trung gian; trách nhiệm quản lý tiền ký quỹ; cơ chế xử lý khi thành viên mất khả năng thanh toán và quyền được hoàn trả tài sản hợp pháp. Trung tâm thanh toán bù trừ phải có đủ năng lực tài chính, công nghệ và cơ chế quản trị rủi ro để xử lý những tình huống bất thường. Không thể chỉ quan tâm điều kiện thành lập mà xem nhẹ khả năng bảo đảm an toàn khi thị trường biến động mạnh.

Cùng với đó, phải ngăn chặn thao túng giá, gian lận và đầu cơ quá mức. Tuy nhiên, không nên đồng nhất mọi hoạt động đầu tư tìm kiếm lợi nhuận với hành vi vi phạm. Sự tham gia hợp pháp của các nhà đầu tư còn góp phần tạo thanh khoản, giúp doanh nghiệp dễ dàng thực hiện giao dịch phòng ngừa rủi ro. Điều cần kiểm soát là những giao dịch sử dụng đòn bẩy quá mức, gây biến động bất thường hoặc đe dọa an toàn thị trường.

Đối với doanh nghiệp nhà nước, cần cho phép sử dụng công cụ phái sinh nhằm phòng ngừa rủi ro thực tế trong sản xuất, kinh doanh, nhưng phải quy định chặt chẽ về hạn mức, thẩm quyền quyết định và trách nhiệm giải trình. Đặc biệt, không thể chỉ nhìn khoản lỗ trên hợp đồng phái sinh để kết luận doanh nghiệp gây thất thoát vốn, nếu khoản lỗ đó được bù đắp bằng lợi ích từ hoạt động kinh doanh hàng hóa thực tế. Ngược lại, tuyệt đối không được lợi dụng danh nghĩa phòng ngừa rủi ro để đầu cơ bằng vốn nhà nước.

Luật phải khả thi, lấy hiệu quả thực chất làm thước đo

Việt Nam có nhiều mặt hàng xuất khẩu quan trọng như cà phê, gạo, cao su. Việc phát triển thị trường phái sinh gắn với những sản phẩm này có thể giúp doanh nghiệp quản trị rủi ro tốt hơn, từng bước nâng cao vai trò của Việt Nam trong hình thành giá hàng hóa. Tuy nhiên, muốn làm được điều đó, không thể chỉ thành lập sở giao dịch hoặc niêm yết thêm sản phẩm. Cần đồng thời chuẩn hóa chất lượng hàng hóa, phát triển hệ thống kho bãi, kiểm định, giao nhận, minh bạch thông tin và bảo đảm cạnh tranh bình đẳng. Đặc biệt, phải tôn trọng quyền tự do kinh doanh. Không nên áp đặt doanh nghiệp giao dịch tại một sở giao dịch nhất định bằng mệnh lệnh hành chính. Doanh nghiệp phải được lựa chọn công cụ và phương thức giao dịch phù hợp với nhu cầu, chi phí và khả năng quản trị rủi ro.

Việc kết nối với thị trường quốc tế cũng cần được tạo điều kiện nhưng phải đi đôi với kiểm soát rủi ro thanh toán, ngoại hối, an toàn dữ liệu và bảo vệ quyền lợi nhà đầu tư Việt Nam. Cùng với đó, cần có lộ trình thực hiện phù hợp, bởi việc hình thành hệ thống thanh toán bù trừ, giám sát giao dịch và quản trị rủi ro đòi hỏi nguồn lực tài chính, công nghệ và đội ngũ nhân lực chuyên môn cao.

Từ góc độ lập pháp, có 3 vấn đề lớn cần được Quốc hội xem xét thấu đáo: Luật có thực sự giúp người sản xuất và doanh nghiệp phòng ngừa rủi ro giá cả hay không? Cơ chế nào bảo đảm an toàn thị trường, bảo vệ tài sản của người dân? Và trách nhiệm quản lý nhà nước đã đủ rõ để tổ chức thực hiện hiệu quả chưa? Đây không chỉ là những vấn đề kỹ thuật của một thị trường mới mà còn liên quan trực tiếp đến chất lượng thể chế, hiệu quả quản lý nhà nước và quyền lợi của các chủ thể trong nền kinh tế.

Xây dựng Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh phải quán triệt nguyên tắc phát triển thị trường đi đôi với kiểm soát rủi ro, khuyến khích kinh doanh hợp pháp nhưng kiên quyết ngăn ngừa hành vi trục lợi, bảo vệ lợi ích người sản xuất và an toàn tài chính quốc gia.