Đúng ngày này 50 năm trước, ngày 2-7-1976, tại Kỳ họp thứ nhất, Quốc hội khóa VI đã ban hành nghị quyết chính thức đổi tên TP Sài Gòn-Gia Định thành TP Hồ Chí Minh. Đây là dấu mốc đặc biệt quan trọng của một địa danh cấp tỉnh duy nhất ở Việt Nam được mang tên Chủ tịch Hồ Chí Minh, Anh hùng giải phóng dân tộc, nhà văn hóa kiệt xuất.

Sở dĩ Quốc hội khóa VI quyết định đổi tên TP Sài Gòn-Gia Định thành TP Hồ Chí Minh bởi vì Đảng bộ, chính quyền và nhân dân nơi đây luôn tỏ lòng kính yêu vô hạn đối với Chủ tịch Hồ Chí Minh và tha thiết với việc thành phố mang tên Người. Không những vậy, trong cuộc đấu tranh cách mạng lâu dài và gian khổ, TP Sài Gòn-Gia Định đã không ngừng phát huy truyền thống kiên cường, bất khuất của dân tộc ta, lập nhiều chiến công xuất sắc, xứng đáng được vinh dự mang tên Chủ tịch Hồ Chí Minh vĩ đại.

 Tiết mục nghệ thuật chào mừng kỷ niệm 50 năm giải phóng miền Nam, thống nhất đất nước (30-4-1975 / 30-4-2025). Ảnh: TUẤN HUY

Như vậy, từ ngày 2-7-1976, không chỉ người dân TP Hồ Chí Minh rất đỗi vinh dự, mà nhân dân cả nước cũng cảm thấy tự hào về mảnh đất thiêng liêng này được mang tên Bác Hồ kính yêu. Bởi đây là nơi khởi nguồn nuôi dưỡng ý chí, lý tưởng, khát vọng cao cả cho chàng thanh niên yêu nước Nguyễn Tất Thành chính thức rời Bến cảng Nhà Rồng ra đi tìm đường cứu nước (ngày 5-6-1911), mở đầu hành trình cách mạng giải phóng dân tộc của Việt Nam.

Ngược dòng lịch sử trước đó 30 năm, ý tưởng và nguyện vọng về Sài Gòn được mang tên Hồ Chí Minh được ấp ủ từ năm 1946. Tháng 8-1946, bác sĩ Trần Hữu Nghiệp (1911-2006) - một trí thức yêu nước tiêu biểu của Nam Bộ từng đề xuất việc lấy tên Chủ tịch Hồ Chí Minh đặt cho TP Sài Gòn. Theo tường thuật của Báo Cứu quốc số 329 ra ngày 27-8-1946, tại một cuộc họp của giới trí thức và đại biểu Nam Bộ tổ chức ở Hà Nội, bác sĩ Trần Hữu Nghiệp nhắc lại tình hình Nam Bộ sau một năm kể từ khi nước nhà được độc lập (ngày 2-9-1945), tinh thần chiến đấu anh dũng của các chiến sĩ, nhất là nhấn mạnh đến công đức của Chủ tịch Hồ Chí Minh, người chiến sĩ tiên phong của phong trào giải phóng dân tộc... Để ghi nhớ công đức của Người, bác sĩ Trần Hữu Nghiệp đề nghị TP Sài Gòn đổi tên thành TP Hồ Chí Minh. Đề xuất của bác sĩ Trần Hữu Nghiệp được mọi người ủng hộ và ký vào bản quyết nghị thay tên TP Sài Gòn gửi lên Chính phủ.

Nguyện vọng đặt tên Hồ Chí Minh gắn với TP Sài Gòn cũng là mong muốn, khát khao cháy bỏng của văn nghệ sĩ và báo chí. Có hai dấu ấn đáng nhớ liên quan đến sự kiện này trước khi Sài Gòn-Gia Định được đổi tên thành TP Hồ Chí Minh theo quyết định của Quốc hội khóa VI.

Sau Chiến thắng Điện Biên Phủ ngày 7-5-1954, với tinh thần lạc quan phơi phới, tình cảm dạt dào và niềm tin son sắt vào tiền đồ tươi sáng của dân tộc, tháng 8-1954, nhà thơ Tố Hữu đã sáng tác bài thơ “Ta đi tới”. Đây là một trong những bài thơ mang âm hưởng trữ tình, sử thi hay nhất của Tố Hữu nói riêng và của nền thi ca cách mạng Việt Nam nói chung. Đặc biệt trong thi phẩm này, Tố Hữu đã điểm lại, nhắc đến những địa danh cách mạng nổi tiếng từ Bắc vào Nam, trong đó có đoạn “Ai đi Nam Bộ/ Tiền Giang, Hậu Giang/ Ai vô thành phố/ Hồ Chí Minh rực rỡ tên vàng”. “Rực rỡ tên vàng” mang ý nghĩa tươi sáng, đẹp đẽ, nổi bật, quý báu, lan tỏa lấp lánh và có giá trị trường tồn, vĩnh cửu.

Cũng sau Chiến dịch Hồ Chí Minh lịch sử toàn thắng ngày 30-4-1975, trong niềm vui hân hoan bất tận của toàn Đảng, toàn quân, toàn dân ta, trên trang nhất Báo Quân đội nhân dân ra ngày 1-5-1975 đã đăng trang trọng dòng tít lớn màu đỏ, nổi bật “Thành phố Hồ Chí Minh đã hoàn toàn giải phóng”.

Có thể khẳng định rằng, địa danh TP Hồ Chí Minh trước khi trở thành tên chính thức ngày 2-7-1976 từng là niềm tin, khát vọng cháy bỏng trong tâm thức của nhiều nhân sĩ, trí thức, văn nghệ sĩ, nhà báo và cũng là tình cảm, ước mơ của người dân Việt Nam nói chung.

Không chỉ ở Việt Nam, ngay cả báo chí nước ngoài cũng từng nhắc đến địa danh TP Hồ Chí Minh từ tháng 5-1975. Theo Đại tá, PGS, TS Bùi Ngọc Giáp, Trưởng ban chuyên đề Công an TP Hồ Chí Minh, trên Tạp chí Time (Mỹ) ra ngày 12-5-1975 dành gần như toàn bộ số báo để viết về cuộc chiến tranh ở Việt Nam đã kết thúc. Bìa của tạp chí này đăng bức họa chân dung Chủ tịch Hồ Chí Minh, bản đồ Việt Nam màu đỏ và dòng tít lớn: “The Victor” (Người chiến thắng). Tại vị trí của TP Sài Gòn được chú thích “Ho Chi Minh City” (TP Hồ Chí Minh).

Nhìn từ góc độ văn hóa, việc đặt tên danh nhân Hồ Chí Minh cho một địa danh lịch sử không chỉ thể hiện niềm tin son sắt, tình cảm sâu nặng dành cho vị lãnh tụ vĩ đại của dân tộc Việt Nam, mà còn là thông điệp tri ân, giáo dục đạo lý truyền thống “uống nước nhớ nguồn”, “ăn quả nhớ người trồng cây” cho các thế hệ người Việt. Đó cũng là lời nhắc nhớ mỗi con Hồng cháu Lạc hôm nay về một niềm tin: “Lòng ta không giới tuyến/ Lòng ta chung một Cụ Hồ/ Lòng ta chung một Thủ đô/ Lòng ta chung một cơ đồ Việt Nam!” (Tố Hữu).

Mỗi khi nhắc đến địa danh TP Hồ Chí Minh là một lần chúng ta nhớ về dấu son lịch sử “Từ thành phố này Người đã ra đi/ Bao năm ước mong đón Bác trở về...” và thêm một lần tự hào “Thành phố Hồ Chí Minh ngời ngời rực sáng tương lai/ Trong mỗi trái tim trong mỗi ước mơ/ Trong mỗi cuộc đời ta luôn có Bác/ Lời Bác thiết tha dìu dắt chúng ta/ Sáng mãi tên Người/ Thành phố Hồ Chí Minh” (Cao Việt Bách-Đăng Trung).