Trong xã hội đương thời, có lẽ đi bất cứ đâu, ở bất cứ chỗ nào, người ta cũng bắt gặp cảnh người người, nhất là giới trẻ, luôn dán mắt vào chiếc màn hình điện thoại thông minh. Nhiều thuật ngữ mới ra đời như “thế hệ cúi đầu”, “thế hệ ăn, ngủ cùng smartphone”, “thế hệ sống cùng TikTok”... để ám chỉ căn bệnh mới của thời đại - “bệnh” nghiện điện thoại thông minh.

Không ai phủ nhận những tiện ích, giá trị tích cực mà công nghệ số đã mang đến cho xã hội và đời sống con người, nhưng các nhà nghiên cứu văn hóa ngày càng nhận thấy rõ mặt trái và hệ lụy tiêu cực của nó có thể ảnh hưởng lâu dài đến sự phát triển hài hòa, bền vững của các thế hệ tương lai. Trong bối cảnh bùng nổ của trí tuệ nhân tạo (AI), con người càng có nguy cơ bị xói mòn tư duy, hao hụt kiến thức, suy giảm trí tuệ bởi công nghệ siêu thông minh này có thể vượt khỏi sự kiểm soát của con người.

Biểu tượng ứng dụng TikTok trên màn hình điện thoại di động. Ảnh: TTXVN 

Điều đáng báo động là khi hệ sinh thái video ngắn, TikTok... đang tràn ngập trên các nền tảng số càng khiến con người ta, đặc biệt là lứa tuổi thanh thiếu niên càng có nguy cơ lệ thuộc vào nó. Theo một nghiên cứu khoa học giáo dục gần đây, mỗi người dành vài ba tiếng đồng hồ hằng ngày để xem các video ngắn ngủi (short video) có độ dài 15-30 giây khiến họ có thể thích mắt, vui tai tức thời, nhưng kéo theo không ít hệ lụy.

Khi ai đó thường xuyên tiếp nhận những video ngắn ngủi, tiếp nhận những thông tin giật gân, hiếu kỳ kèm với hình ảnh minh họa liến thoắng thì não bộ của họ dần bị “lập trình” theo hướng chỉ ưa thích và hướng đến những gì đơn giản, lạ lẫm, tò mò. Từ đó họ tự đánh mất dần tính kiên nhẫn, kiên trì, làm hao mòn tư duy logic, trí tuệ, suy giảm kiến thức khoa học và do vậy, khả năng phân tích, kỹ năng bình luận vấn đề cũng trở nên chậm chạp, kém cỏi hơn.

Trong khi đó, các công cụ “đọc hộ” (AI đọc tin, bản tin tóm tắt) có thể mang đến những thông tin ngắn gọn, cần thiết cho con người trong tức thời, nhưng nó cũng khiến người ta dần mất đi đức tính kiên trì, ý thức tự đọc, tự tìm hiểu, tự khám phá trên các văn bản dài (cuốn sách, hệ bài nghiên cứu sâu, tài liệu chuyên đề tham khảo...). Đó là mầm mống làm triệt tiêu nhu cầu, động cơ học tập tích cực của con người. Vì thế dễ lý giải thời nay văn hóa đọc đang dần bị mai một nghiêm trọng bởi sự lấn lướt, chi phối của “văn hóa xem short video” và “văn hóa lướt TikTok”. Khi bị “bội thực thông tin” sẽ làm não bộ con người quá tải, dẫn đến căng thẳng, lo âu bởi quá nhiều thông tin, hình ảnh giật gân, câu khách, xấu độc đã “choán ngợp” tư tưởng, tâm hồn người xem. Đó cũng là căn nguyên khiến có căn bệnh stress, trầm cảm, lãnh cảm của con người xuất hiện ngày càng nhiều trong xã hội hiện đại và trở thành một trong những vấn đề nan giải thách thức tương lai phát triển bền vững của nhân loại.

Trong khi thuật toán của các nền tảng mạng xã hội xuyên biên giới tìm mọi cách tối ưu hóa giải pháp công nghệ khiến con người bị lệ thuộc vào công nghệ số nhằm tìm kiếm lợi nhuận, thì “bộ ba chân kiềng” nhà trường, gia đình và xã hội cần có sự liên kết, hợp tác với nhau bền chặt hơn nữa, hiệu quả hơn nữa để giáo dục, định hướng, dẫn dắt thế hệ trẻ không tự biến mình thành nô lệ của mạng xã hội. Nhà trường và đội ngũ nhà giáo phải là nơi tiên phong chở che, bảo vệ và giúp đỡ học sinh, sinh viên được sống, sinh hoạt, học tập, ứng xử trong môi trường số thân thiện, an toàn, lành mạnh, văn minh; nếu không thế hệ tương lai của đất nước sẽ có nguy cơ hao mòn tư duy, sa sút trí tuệ bởi các em say sưa, sa đà quá nhiều vào các video ngắn ngủi.