Độc đáo đèn làm từ thân cây đu đủ

Khi người thợ tìm cách làm mới nghề

Sau một thời gian cho quả, cây đu đủ già thường bị chặt bỏ để thay thế bằng lứa cây mới. Phần thân mềm, chứa nhiều nước, khó tận dụng nên hầu như không mang lại giá trị kinh tế. Tuy nhiên, dưới góc nhìn của người làm nghề thủ công, cấu trúc xơ bên trong thân cây lại có thể trở thành một loại vật liệu đặc biệt. Ông Nguyễn Trọng Điểm, người làm nghề mây tre đan tại làng Phú Vinh, là một trong những người thử nghiệm hướng đi này. Ông đến với nghề từ một lớp học nghề của Thành đoàn Hà Nội năm 1990. Sau nhiều năm làm nghề và truyền nghề, năm 2018, vợ chồng ông về Phú Vinh định cư, tiếp tục gắn bó với nghề mây tre đan và tìm kiếm những vật liệu mới cho sản phẩm thủ công.

Khách tham quan tìm hiểu sản phẩm đèn làm từ thân cây đu đủ tại cơ sở sản xuất ở làng Phú Vinh, xã Phú Nghĩa (Hà Nội).

Ý tưởng sử dụng thân cây đu đủ xuất phát từ một lần ông thấy một thân cây bị bỏ bên bờ ao. Khi phần thịt cây phân hủy, bên trong còn lại những lớp xơ đan xen khá đặc biệt. Thử đưa ánh sáng qua lớp xơ này, ông nhận thấy những khoảng trống tự nhiên tạo nên hiệu ứng sáng, tối khác nhau. Từ quan sát đó, ông bắt đầu thử nghiệm xử lý thân cây để tạo vật liệu. Đây cũng là công đoạn khó nhất bởi thân đu đủ vốn mềm, nhiều nước và rất dễ phân hủy. Sau nhiều lần điều chỉnh, ông Điểm lựa chọn phương pháp xử lý bằng nhiệt kết hợp ngâm nước vôi. Thân cây được xử lý ở nhiệt độ khoảng 100 độ C trong 50-60 giờ nhằm làm mềm, loại bỏ phần hữu cơ; sau đó tách lấy phần xơ rồi tiếp tục ngâm nước vôi. Quá trình này giúp hạn chế nấm mốc, mối mọt, đồng thời làm phần xơ cứng hơn trước khi tạo hình.

Trao đổi với chúng tôi, ông Nguyễn Trọng Điểm cho biết: “Điểm đặc biệt của vật liệu này nằm ở chính cấu trúc tự nhiên. Không thân cây nào có hệ xơ hoàn toàn giống nhau. Vì thế, khi ánh sáng xuyên qua, mỗi chiếc đèn tạo nên những đường nét, mảng sáng, tối riêng, gần như không có hai sản phẩm giống hệt nhau. Quá trình tạo ra sản phẩm mới không tách rời kỹ thuật của làng nghề. Mây, tre vẫn được sử dụng để tạo khung, tạo dáng; phần xơ đu đủ trở thành vật liệu bổ sung, đem lại hiệu ứng thẩm mỹ khác biệt. Sự kết hợp giữa vật liệu mới và kỹ năng thủ công truyền thống vì thế mở thêm khả năng sáng tạo mà không làm mất đi đặc trưng của nghề”.

Mở thêm hướng phát triển cho làng nghề

Câu chuyện về chiếc đèn từ thân đu đủ không chỉ nằm ở sự mới lạ của sản phẩm mà còn gợi ra cách khai thác những nguồn nguyên liệu lâu nay chưa được coi trọng. Tại nhiều vùng trồng đu đủ, khi cây già, phần thân thường bị chặt bỏ. Nếu hình thành được quy trình thu gom, sơ chế và tiêu thụ phù hợp, nguồn nguyên liệu này có thể tham gia vào chuỗi sản xuất thủ công thay vì trở thành phế thải nông nghiệp. Theo ông Điểm, nếu thị trường sản phẩm ổn định, người dân tại vùng nguyên liệu có thể đảm nhiệm việc thu gom, sơ chế thân cây; các cơ sở làng nghề thực hiện khâu xử lý, thiết kế, tạo hình và hoàn thiện sản phẩm. Qua đó, giá trị không chỉ được tạo ra ở sản phẩm cuối cùng mà còn có thể lan tỏa tới các khâu khác trong chuỗi sản xuất.

Hiện cơ sở của gia đình ông vừa duy trì các sản phẩm mây tre đan truyền thống, vừa phát triển dòng đèn làm từ thân cây đu đủ. 6 tháng đầu năm 2026, doanh thu cơ sở đạt 235 triệu đồng, trong đó các sản phẩm đèn từ thân cây đu đủ đóng góp khoảng 100 triệu đồng. Cơ sở hiện tạo việc làm thường xuyên cho 4 lao động. Bà Trần Thị Thu Hằng, Phó chủ tịch UBND xã Phú Nghĩa cho biết: “Gia đình ông Điểm hiện có 4 sản phẩm được đánh giá OCOP 3 sao và đã đăng ký quyền sở hữu trí tuệ đối với sản phẩm đèn làm từ thân cây đu đủ. Đèn là sản phẩm mới, tận dụng nguồn nguyên liệu sẵn có, thân thiện với môi trường. Địa phương khuyến khích các cơ sở chia sẻ kinh nghiệm, truyền nghề, qua đó tạo thêm việc làm cho lao động tại chỗ”.

Trong bối cảnh sản phẩm thủ công mỹ nghệ phải cạnh tranh ngày càng lớn về mẫu mã, công năng và giá thành, việc tìm kiếm vật liệu mới đang trở thành một trong những hướng đi của các làng nghề. Đối với những làng nghề lâu đời như Phú Vinh, đổi mới không nhất thiết đồng nghĩa với rời bỏ nghề truyền thống. Giá trị cốt lõi vẫn nằm ở kỹ thuật, kinh nghiệm và đôi tay của người thợ, nhưng vật liệu, thiết kế và công năng của sản phẩm có thể tiếp tục thay đổi để thích ứng với thị trường, góp phần mở thêm sinh kế và dư địa phát triển cho nghề truyền thống.