Phóng viên (PV): Ông lý giải như thế nào về diễn biến thời tiết được cho là khá bất thường những ngày cuối tháng 5, đầu tháng 6 vừa qua?

PGS, TS Mai Văn Khiêm: Nhìn tổng thể, diễn biến nắng nóng kéo dài rồi chuyển sang mưa dông mạnh trong những ngày cuối tháng 5, đầu tháng 6 không phải là hiện tượng quá bất thường, mà là đặc trưng thường gặp trong giai đoạn chuyển mùa ở nước ta. Tuy nhiên, điều đáng lưu ý là cường độ nắng nóng và mức độ cực đoan của các hiện tượng dông, lốc, sét có xu hướng gia tăng. Vừa qua, dưới tác động của vùng áp thấp nóng phía Tây kết hợp hiệu ứng phơn, nắng nóng đã xuất hiện từ ngày 21-5 và mở rộng ra Bắc Bộ, Trung Bộ, đạt đỉnh trong các ngày từ 25 đến 27-5. Một số trạm quan trắc KTTV ở Bắc Ninh, Hải Phòng, Hưng Yên ghi nhận nhiệt độ cao nhất ngày vượt mốc lịch sử cùng thời kỳ.

 PGS, TS Mai Văn Khiêm. Ảnh: TRẦN HÙNG

Trong các ngày từ 29 đến 31-5, khối khí mát từ phía Bắc tràn xuống, gặp khối không khí nóng ẩm đang tồn tại đã tạo ra sự chênh lệch lớn về nhiệt độ và độ ẩm, kích thích đối lưu phát triển, gây mưa dông kèm lốc, sét. Đây là hiện tượng thường xuất hiện trong thời kỳ chuyển mùa, diễn biến rất nhanh, phạm vi ảnh hưởng không lớn nhưng rất nguy hiểm...

PV: Nhiều ý kiến cho rằng các hiện tượng thời tiết cực đoan xuất hiện với tần suất dày hơn và khó dự báo hơn trước. Theo ông, đâu là nguyên nhân cốt lõi của tình trạng này và biến đổi khí hậu (BĐKH) tác động như thế nào đến thời tiết ở Việt Nam hiện nay?

PGS, TS Mai Văn Khiêm: Những năm gần đây, chúng ta đang chứng kiến sự gia tăng rõ rệt của các hiện tượng thời tiết cực đoan cả về tần suất, cường độ và mức độ bất thường. Nhiều hiện tượng như mưa lớn cục bộ, dông lốc, mưa đá, lũ quét, sạt lở đất hay nắng nóng gay gắt xảy ra nhiều hơn và có những diễn biến khác với quy luật khí hậu truyền thống.

Nhiều nghiên cứu cho thấy một trong những nguyên nhân quan trọng nhất là tác động của BĐKH toàn cầu. Khi nhiệt độ khí quyển và đại dương tăng lên, hệ thống khí hậu tích lũy nhiều năng lượng và hơi ẩm hơn, làm cho các quá trình thời tiết diễn ra mạnh hơn, nhanh hơn và khó lường hơn. Không chỉ làm gia tăng các hiện tượng cực đoan, BĐKH còn làm thay đổi nhiều quy luật thời tiết đã tồn tại ổn định trong thời gian dài.

Đối với Việt Nam, BĐKH đang làm gia tăng nắng nóng, hạn hán và thiếu nước trong mùa khô, đồng thời khiến mưa ngày càng phân bố thất thường hơn theo cả không gian và thời gian. Lượng mưa có xu hướng tập trung trong các đợt mưa lớn cường suất cao, làm gia tăng nguy cơ ngập úng, lũ quét và sạt lở đất. Thực tế những năm gần đây đã xuất hiện nhiều cơn bão mạnh, thậm chí siêu bão trên Biển Đông, lũ chồng lũ diễn ra trên diện rộng, các đợt mưa lớn bất thường xuất hiện cả trong mùa khô hoặc những đợt nhiệt độ tăng cao ngay trong mùa đông.

PV: Từ góc độ chuyên môn, ông đánh giá các đợt nắng nóng gay gắt xen kẽ mưa dông, lốc, sét cực đoan có thể gây ra những tác động ra sao đối với sức khỏe người dân, sản xuất nông nghiệp, hạ tầng và các hoạt động kinh tế-xã hội?

PGS, TS Mai Văn Khiêm: Trước tiên, nắng nóng và nắng nóng gay gắt ảnh hưởng lớn tới sức khỏe cộng đồng, nắng nóng kéo dài làm tăng nguy cơ sốc nhiệt, mất nước, kiệt sức do nhiệt, đặc biệt đối với người cao tuổi, trẻ em, người lao động ngoài trời. Đối với sản xuất nông nghiệp, nắng nóng và khô hạn làm gia tăng nhu cầu tưới, ảnh hưởng đến sinh trưởng của cây trồng, vật nuôi, có thể làm giảm năng suất và tăng nguy cơ phát sinh dịch bệnh.

Nhiệt độ được ghi nhận vượt trên 40 độ C tại Hà Nội trong một ngày cuối tháng 5-2026. Ảnh: PHẠM HƯNG

Ngoài ra, nắng nóng còn làm gia tăng nhu cầu sử dụng điện, nước, tạo áp lực lên hệ thống cung cấp năng lượng cho đô thị, như trong giai đoạn từ ngày 22 đến 29-5 vừa qua nắng nóng khiến cho việc sử dụng điện ở miền Bắc tăng cao, ngành điện đã phải khuyến cáo người dân hạn chế sử dụng điện vào giờ cao điểm.

Đó là tác động của nắng nóng, còn sau mỗi đợt nắng nóng có thể mưa dông, lốc xuất hiện; các đợt dông, lốc sau nắng nóng thường rất mạnh, mưa lớn cường suất cao, lốc xoáy mạnh hoặc mưa đá có thể gây đổ ngã cây trồng, hư hại hoa màu, chuồng trại, ảnh hưởng trực tiếp đến sản xuất nông nghiệp và sinh kế của người dân; ngoài ra các trận dông mạnh kèm sét, gió giật và mưa lớn có thể gây tai nạn, thương tích, thậm chí đe dọa tính mạng nếu người dân không kịp thời phòng tránh. Dông lốc, sét và gió giật mạnh có thể làm tốc mái nhà, gãy đổ cây xanh, hư hỏng công trình, hệ thống điện và viễn thông.

PV: Theo ông, người dân cần thực hiện các biện pháp gì để bảo đảm an toàn khi xảy ra dông, lốc, sét, mưa lớn và nắng nóng kéo dài?

PGS, TS Mai Văn Khiêm: Với thiên tai, chúng ta tuyệt đối không được chủ quan. Trong các bản tin dự báo, cảnh báo mưa dông, lốc, chúng tôi luôn cảnh báo người dân cần hạn chế ra ngoài khi có cảnh báo hoặc khi phát hiện mây dông đang phát triển mạnh. Không trú mưa dưới gốc cây lớn, gần cột điện, biển quảng cáo, công trình tạm hoặc những khu vực trống trải dễ bị sét đánh.

Đối với mưa lớn, người dân cần thường xuyên cập nhật thông tin cảnh báo ngập lụt, lũ quét và sạt lở đất, đặc biệt tại khu vực miền núi, trung du và các đô thị thường xuyên xảy ra ngập úng. Không đi qua các khu vực ngập sâu, nước chảy xiết hoặc các ngầm, tràn khi chưa xác định được mức độ an toàn. Các hộ dân sinh sống ở vùng có nguy cơ sạt lở cần chủ động chuẩn bị phương án sơ tán khi có yêu cầu từ chính quyền địa phương.

Với tình trạng nắng nóng, người dân hạn chế làm việc hoặc hoạt động ngoài trời trong khoảng thời gian nắng nóng gay gắt nhất trong ngày, thường từ 11 giờ đến 16 giờ. Người dân nên bổ sung đủ nước, sử dụng trang phục phù hợp, tăng cường các biện pháp chống nóng và đặc biệt quan tâm đến người cao tuổi, trẻ em. Cần sử dụng điện an toàn, tiết kiệm để giảm nguy cơ quá tải hệ thống điện và hạn chế nguy cơ cháy, nổ trong điều kiện nhiệt độ cao. Đối với người dân, điều quan trọng nhất là chủ động theo dõi thông tin dự báo, cảnh báo, nâng cao kỹ năng phòng tránh thiên tai và thực hiện nghiêm các khuyến cáo của cơ quan chức năng.

Đối với các địa phương, cần thường xuyên rà soát các khu vực có nguy cơ cao xảy ra ngập lụt, lũ quét, sạt lở đất; xây dựng và cập nhật phương án ứng phó phù hợp với từng tình huống thiên tai; tăng cường đầu tư cho hạ tầng phòng, chống thiên tai, hệ thống cảnh báo sớm và nâng cao năng lực ứng phó tại cơ sở. Sự chủ động của cộng đồng chính là chìa khóa để giảm thiểu thiệt hại do thiên tai gây ra và bảo vệ tính mạng, tài sản của người dân.

PV: Trân trọng cảm ơn ông!