Tục kết chạ và lời thề ngàn năm bên dòng sông Cái

Tục kết chạ (hay còn gọi là kết nghĩa, giao hiếu) là một trong những phong tục lâu đời của cư dân vùng đồng bằng Bắc Bộ, hình thành từ nhu cầu gắn kết cộng đồng trong quá trình khai phá, trị thủy, chống chọi với thiên tai, địch họa.

 
 Các hoạt động rước kiệu truyền thống, dâng hương, gặp gỡ giao lưu giữa nhân dân Vạn Phúc - Nga My.

Điều làm nên sự đặc biệt của tục kết chạ Vạn Phúc - Nga My không chỉ nằm ở bề dày thời gian 1.000 năm (1026 - 2026), mà còn ở hệ thống cứ liệu lịch sử phong phú được lưu giữ đến hôm nay qua thần phả, sắc phong và các văn bản Hán Nôm quý giá đang lưu giữ tại đình làng Vạn Phúc.

Theo thần phả, tục kết chạ được hình thành từ thời vua Lý Thái Tổ sau khi dời đô ra Thăng Long. Tương truyền, đoạn đê Đỉnh Nhĩ ở phía Nam kinh thành liên tục bị vỡ, gây lụt lội nghiêm trọng. Khi nhà vua ban chiếu huy động, dân làng Vạn Phúc đã tham gia đắp đê kiên cố. Biết người dân Vạn Phúc thay mình gánh vác việc hộ đê trên địa phận của quê hương, dân làng Nga My đã xin được kết nghĩa giao hảo để cùng giúp đỡ nhau trong lao động, sản xuất, phòng chống thiên tai. Mối giao hảo ấy được nhà vua chuẩn thuận và trở thành một tục lệ bền vững qua nhiều thế kỷ.

 
 Một số sắc phong tại di tích đình Vạn Phúc.

Từ truyền thuyết ấy, một phong tục mang đậm tính nhân văn đã hình thành, người dân hai làng tôn nhau là “quan anh”, xưng “chúng em”; trai gái hai làng không kết hôn với nhau vì coi nhau như anh em một nhà. Vào mỗi dịp lễ hội (mồng 4 đến mồng 6 tháng Giêng Âm lịch), hai bên đều cử đoàn đại diện sang thăm hỏi, cùng tế lễ Thành hoàng, chia sẻ công việc chung của cộng đồng.

Nhắc lại truyền thuyết của quê hương, đồng chí Đinh Quang Minh, nguyên Bí thư Đảng ủy xã Vạn Phúc (nay là xã Nam Phù) không khỏi xúc động. Đồng chí cho biết thêm, sự tương trợ này đã được chứng thực bằng hệ thống 7 văn bản Hán Nôm (có niên đại từ thời Tự Đức đến Bảo Đại). Khi đình làng Vạn Phúc bị lũ sông Hồng làm hư hại vào cuối thế kỷ XIX, người dân Nga My đã quyên góp tiền của để chung tay tu sửa. Ngược lại, khi Nga My trùng tu đình hay đón sắc phong, người dân Vạn Phúc lại sắm sửa lễ vật sang chúc mừng, bái tạ thần linh và tri ân quan anh.

Trao tặng biểu tượng giao hảo giữa hai làng Vạn Phúc - Nga My. 

Bản trường ca nghệ thuật về một thiên niên kỷ giao hảo

Nhà sử học Lê Văn Lan nhận định, trong kho tàng văn hóa làng xã Việt Nam, tục kết chạ giữa Vạn Phúc và Nga My là một trường hợp đặc biệt hiếm có vì hai lý do: Thứ nhất, là về khoảng cách địa lý, thông thường các làng gần nhau (cách nhau một dòng sông), nhưng kết chạ Vạn Phúc – Nga My lại có khoảng cách xa (gần 40km); thứ hai, về bề dày lịch sử, hai làng có niên đại giao hữu lên đến 1.000 năm (gắn liền với buổi đầu định đô Thăng Long thời Lý).

 Đồng chí Nguyễn Anh Huy, Bí thư Chi bộ thôn 1 Vạn Phúc, Trưởng Ban tổ chức phát biểu tại lễ kỷ niệm.

“Có những di sản được lưu giữ bằng đá, bằng gỗ, bằng những công trình cổ kính còn hiện hữu qua hàng trăm, hàng ngàn năm lịch sử. Nhưng cũng có những di sản không được dựng nên bởi vật chất hữu hình mà được gìn giữ bằng ký ức cộng đồng, bằng lời hẹn ước, bằng cách con người đối đãi với nhau suốt nhiều thế hệ. Đó là những di sản sống – nơi giá trị văn hóa hiện hữu ngay trong đời sống thường nhật của cộng đồng”, nhà sử học Lê Văn Lan nhận định.

Với câu chuyện lịch sử sâu sắc, ngày 18 và 19-7, tại đình chính Vạn Phúc (thôn 1 Vạn Phúc, xã Nam Phù), Lễ kỷ niệm 1.000 năm nghĩa tình giao hảo Vạn Phúc - Nga My đã diễn ra trong không gian linh thiêng và xúc động. Điểm nhấn của lễ kỷ niệm là chương trình nghệ thuật sử thi với chủ đề: “Vạn Phúc - Nga My: Làng cổ bao đời, sáng ngời sử tích”.

Tiết mục hát đối thắm tình anh em biểu diễn tại lễ Kỷ niệm.

Chương trình được Tổng đạo diễn Lục Hường dàn dựng như một bản trường ca sân khấu, nơi tư liệu lịch sử, âm nhạc, múa, lời bình hòa quyện để đánh thức ký ức của một vùng đất; đồng thời là cuộc đối thoại thế hệ với hình ảnh các bậc cao niên trao biểu tượng kết nghĩa cho thiếu nhi, nghi thức kết chạ với “Cây tre nghĩa tình”, cùng khúc hát đối thắm tình anh em đã minh chứng cho một di sản sống bền bỉ với thời gian.

Đồng chí Nguyễn Anh Huy, Bí thư Chi bộ thôn 1 Vạn Phúc, Trưởng Ban tổ chức Lễ kỷ niệm nhấn mạnh: “Hiện nay, nét đẹp này không chỉ được các bậc cao niên nâng niu mà thế hệ trẻ cũng đón nhận bằng niềm tự hào. Các trường học trên địa bàn đã tích cực đưa câu chuyện đắp đê Đỉnh Nhĩ và tục kết chạ vào hoạt động giáo dục truyền thống, giúp học sinh hiểu rằng lịch sử đang hiện diện ngay trên mảnh đất các em lớn lên”.