Từ ký ức tuổi thơ đến cơ duyên với nghề

Sinh ra ở làng nghề Sơn Đồng (xã Sơn Đồng, Hà Nội) nổi tiếng với nghề đục, khắc tượng, làm đồ thờ truyền thống với kỹ thuật sơn son, thếp vàng tinh xảo, Nguyễn Viết Dũng lớn lên trong tiếng đục, tiếng đẽo và mùi gỗ mít quen thuộc. Ngày ấy, cậu bé Nguyễn Viết Dũng lặng lẽ quan sát cách những khối gỗ vô tri dần trở thành tượng Phật, tượng Thánh hay những bức hoành phi, câu đối được chạm khắc tinh xảo.

Điều để lại dấu ấn sâu đậm nhất trong ký ức của nghệ nhân Nguyễn Viết Dũng là những lần được bố đưa đến nhà Từ đường của dòng họ Nguyễn Viết. Công trình hơn 300 năm tuổi này hiện vẫn lưu giữ nhiều hiện vật quý có niên đại từ thời Nhà Lê Trung Hưng. Từ khám thờ, án gian đến hoành phi, câu đối, tất cả đều mang những đường nét chạm khắc đặc trưng của làng Sơn Đồng.

Nghệ nhân Nguyễn Viết Dũng chia sẻ: “Mỗi lần vào nhà thờ, tôi đều bị cuốn hút bởi những đường nét hoa văn do các cụ chạm khắc. Khi ấy tôi chưa hiểu hết giá trị nghệ thuật của chúng, nhưng tôi biết đó là những tác phẩm rất đẹp. Từ những ấn tượng đầu đời ấy, tình yêu với nghề trong tôi lớn dần”.

Nghệ nhân Nguyễn Viết Dũng.

Khi trưởng thành, nghệ nhân Nguyễn Viết Dũng lựa chọn tiếp nối nghề của gia đình. Từ những năm 1989, ông bắt đầu chế tác các sản phẩm đồ thờ như tượng Phật, tượng Thánh, hoành phi, câu đối, bàn thờ... Trong quá trình làm nghề, ông dành nhiều thời gian tìm hiểu những hoa văn cổ trên các di tích, đình, chùa và từ đường. Với ông, đó không chỉ là những họa tiết trang trí, mà còn là kết tinh của tư duy thẩm mỹ và văn hóa truyền thống.

Trong số các phong cách chạm khắc cổ, hoa văn thời Lê Trung Hưng để lại cho ông nhiều cảm xúc nhất. “Hoa văn thời Lê Trung Hưng không chỉ đẹp về mặt hình thức, mà còn mang giá trị tinh thần, văn hóa sâu sắc. Đó là sự kết tinh của nghệ thuật điêu khắc đỉnh cao, tư duy thẩm mỹ tinh tế và những ý nghĩa biểu tượng đầy sức sống”, nghệ nhân Nguyễn Viết Dũng bày tỏ.

Theo ông, các nghệ nhân tiền bối đã đạt đến trình độ rất cao trong việc tạo nên những bố cục đối xứng, cân đối và hài hòa. Mỗi đường nét đều được tính toán kỹ lưỡng, tạo nên vẻ đẹp bền vững với thời gian. Vì thế, ông luôn tâm niệm phải học từ những giá trị cũ để gìn giữ và truyền lại cho lớp thợ trẻ.

Giữ nguyên giá trị truyền thống trong từng tác phẩm 

Nghệ nhân Nguyễn Viết Dũng luôn tỉ mỉ trong từng tác phẩm. Ông sử dụng gỗ mít để chế tác, bởi loại gỗ này có thớ mịn, ít nứt, dễ tạo hình và có độ bền cao. Sau khi chọn phần lõi đạt chất lượng, ông bắt đầu chia khối, tạo hình khuôn mặt, rồi tỉ mỉ đục chạm từng chi tiết. Đây là công đoạn quan trọng nhất, quyết định thần thái của tác phẩm. Khi phần tạo hình hoàn thiện, tượng tiếp tục được gọt, đánh giấy ráp, sơn lót, thếp vàng và tô vẽ. Mỗi công đoạn đều đòi hỏi sự kiên nhẫn, tỉ mỉ. Chỉ một sai lệch nhỏ về tỷ lệ hay đường nét cũng có thể làm mất đi vẻ hài hòa vốn có của pho tượng.

Nghệ nhân Nguyễn Viết Dũng luôn tỉ mỉ trong từng tác phẩm.

Điều làm nên dấu ấn của nghệ nhân Nguyễn Viết Dũng là sự kiên định với những chuẩn mực truyền thống. Trong khi nhiều người mong muốn tạo sự khác biệt bằng cách thay đổi họa tiết hoặc bố cục, ông luôn lựa chọn giữ nguyên những giá trị đã được các thế hệ nghệ nhân vun đắp.

Năm 2015, ông Nguyễn Viết Dũng được UBND thành phố Hà Nội phong tặng danh hiệu Nghệ nhân Hà Nội. Nghệ nhân Nguyễn Viết Dũng chia sẻ: “Mỗi người đều có cảm nhận riêng về nghệ thuật. Nếu khách hàng muốn chỉnh sửa thì hai bên sẽ cùng trao đổi, nhưng trách nhiệm của người thợ là nên tư vấn chu đáo. Đồ thờ đã được các thế hệ trước hoàn thiện rất chỉn chu. Nếu mình sáng tác thêm không đúng chỗ thì sẽ phá vỡ những giá trị nghệ thuật vốn có”. Quan điểm ấy cũng là lý do các sản phẩm của ông được nhiều khách hàng tin tưởng. Từ tượng Phật, tượng Thánh đến hoành phi, câu đối hay các bộ đồ thờ, mỗi tác phẩm đều giữ được tỷ lệ chuẩn mực, đường chạm sắc nét và hệ thống hoa văn cổ được tái hiện công phu. Mỗi pho tượng hoàn thiện không đơn thuần là kết quả của kỹ thuật điêu khắc, mà còn là sự tiếp nối của nghề truyền thống đã được lưu truyền qua nhiều thế hệ. 

Đó cũng là kim chỉ nam giúp nghệ nhân Nguyễn Viết Dũng bền bỉ lựa chọn gìn giữ từng đường chạm, từng họa tiết cổ giữa những đổi thay của cuộc sống hiện đại. Khi những giá trị ấy còn được lưu giữ trong mỗi tác phẩm, hồn cốt của làng nghề Sơn Đồng sẽ còn được gìn giữ và tiếp nối.