Nghệ nhân Đỗ Tùng Mậu - người thổi hồn vào đất

Từ làng gốm Quyết Thành đến hành trình lập nghiệp ở Bát Tràng

Sinh ra và lớn lên tại làng gốm Quyết Thành (nay thuộc phường Kim Bảng, tỉnh Ninh Bình), nghệ nhân Đỗ Tùng Mậu sớm bén duyên với nghề từ những ngày thơ ấu. Đây là vùng đất được biết đến như cái nôi của dòng Gốm son đỏ truyền thống - một loại gốm mang vẻ đẹp mộc mạc nhưng chứa đựng giá trị văn hóa lâu đời. Không rực rỡ bởi men màu hay những họa tiết cầu kỳ, gốm Son đỏ gây ấn tượng bởi sắc đỏ tự nhiên của đất, được tạo nên từ đôi bàn tay tài hoa của người thợ và ngọn lửa trong những lò bầu truyền thống.

Nghệ nhân Đỗ Tùng Mậu bên cạnh những sản phẩm Gốm son đỏ. Ảnh: NVCC

Lớn lên giữa tiếng bàn xoay và những mẻ gốm đỏ lửa, tình yêu với nghề dần thấm sâu vào ông như một phần máu thịt. Những kinh nghiệm, kỹ thuật chế tác được các thế hệ nghệ nhân truyền lại đã trở thành hành trang quý giá theo ông trên chặng đường trưởng thành.

Mang theo tình yêu ấy, năm 1990 Đỗ Tùng Mậu quyết định rời quê hương để đến Bát Tràng (Hà Nội) - vùng đất nổi tiếng với nghề gốm truyền thống. Không chỉ là nơi để học hỏi, trau dồi tay nghề, Bát Tràng còn trở thành mảnh đất gắn bó với cuộc đời ông. Tại đây, ông gặp nghệ nhân Trần Thị Lý, thế hệ thứ 18 của dòng họ Trần làm gốm lâu đời ở Bát Tràng. Từ sự đồng điệu trong tình yêu nghề, hai người đã nên duyên và cùng nhau xây dựng cơ nghiệp, tiếp tục theo đuổi con đường gìn giữ những giá trị truyền thống của nghề gốm.

“Dù làm nghề ở Bát Tràng, tôi vẫn luôn nhớ mình là người con của làng gốm Quyết Thành. Những gì học được từ quê hương chính là nền tảng để tôi gắn bó với nghề đến hôm nay”, nghệ nhân Đỗ Tùng Mậu chia sẻ.

Nghệ nhân Đỗ Tùng Mậu cùng nghệ nhân Trần Thị Lý (thứ 2 từ trái sang) giới thiệu về sản phẩm gốm son đỏ. Ảnh: NVCC

Giữ hồn cho dòng Gốm son đỏ

Giữa sự đa dạng của các dòng gốm trên thị trường, nghệ nhân Đỗ Tùng Mậu vẫn lựa chọn gắn bó với Gốm son đỏ - dòng gốm truyền thống được lưu truyền qua nhiều thế hệ. Không phải là người tạo ra dòng gốm này, nhưng ông là một trong những nghệ nhân dành nhiều tâm huyết để bảo tồn và quảng bá những giá trị độc đáo của nó.

Những ngày đầu lập nghiệp tại Bát Tràng, ông mở xưởng thiết kế mẫu. Sau nhiều năm tích lũy kinh nghiệm và nguồn lực, ông xây dựng lò sản xuất riêng, từng bước phát triển các sản phẩm Gốm son đỏ trên thị trường.

Theo ông, nét đặc sắc của Gốm son đỏ nằm ở màu sắc tự nhiên của đất, kỹ thuật chế tác thủ công cùng vẻ đẹp giản dị nhưng giàu chiều sâu văn hóa. Để tạo nên một sản phẩm hoàn chỉnh, người thợ phải trải qua nhiều công đoạn công phu, từ xử lý đất, tạo hình trên bàn xoay, phơi sấy, trang trí hoa văn đến nung trong lò ở nhiệt độ cao.

Các sản phẩm Gốm son đỏ của nghệ nhân Đỗ Tùng Mậu. Ảnh: NVCC

Đặc biệt, công đoạn “son” chính là yếu tố tạo nên sự khác biệt của dòng gốm này. Người thợ sử dụng một loại đất đặc biệt được nghiền mịn, pha với nước rồi phủ lên sản phẩm trước khi nung. Sau quá trình nung ở nhiệt độ cao, lớp son ấy tạo nên sắc đỏ đặc trưng - dấu ấn riêng của Gốm son đỏ Quyết Thành. “Trong quá trình theo đuổi nghề gốm, cũng có rất nhiều vất vả gian nan. Thời tiết lúc mưa lúc nắng, ảnh hưởng rất nhiều đến sản phẩm, đặc biệt là trời mưa, làm nhiều công đoạn phải dừng lại, chất lượng đất cũng không đạt chuẩn để làm nên sản phẩm chất lượng”, nghệ nhân Đỗ Tùng Mậu chia sẻ thêm về những khó khăn trong nghề.

Những đóng góp bền bỉ của nghệ nhân Đỗ Tùng Mậu cho nghề gốm truyền thống đã được ghi nhận bằng nhiều danh hiệu và giải thưởng uy tín. Năm 2014, ông được phong tặng danh hiệu Nghệ nhân làng nghề Việt Nam; năm 2017 được công nhận là Nghệ nhân Thành phố Hà Nội ngành mỹ nghệ gốm truyền thống. Bộ sưu tập “Sắc gốm Bát Tràng trong lòng Hà Nội” của ông được lựa chọn là một trong những bộ sưu tập tiêu biểu của làng nghề năm 2018. Không chỉ miệt mài sáng tạo, ông còn tích cực quảng bá sản phẩm thủ công truyền thống tại nhiều sự kiện văn hóa lớn như Festival Huế, Hoàng thành Thăng Long, Văn Miếu - Quốc Tử Giám và nhiều chương trình xúc tiến làng nghề trên cả nước. Đặc biệt, năm 2025, ông vinh dự được trao tặng danh hiệu Nghệ nhân Ưu tú Hà Nội, ghi nhận những cống hiến nổi bật trong việc bảo tồn và phát huy giá trị nghề gốm truyền thống, đồng thời khẳng định vị thế của ông như một trong những gương mặt tiêu biểu của ngành thủ công mỹ nghệ Thủ đô.

Lãnh đạo Sở Công Thương Hà Nội trao tặng danh hiệu Nghệ nhân Ưu tú cho Nghệ nhân Đỗ Tùng Mậu. Ảnh: NVCC

Để hồn gốm Việt tiếp tục ngân vang

Hằng ngày, nghệ nhân Đỗ Tùng Mậu vẫn đều đặn có mặt tại xưởng gốm. Với ông, niềm vui không chỉ đến từ những sản phẩm hoàn thiện mà còn từ việc ngày càng có nhiều người trẻ quan tâm đến nghề truyền thống.

Hiện nay, xưởng sản xuất của gia đình ông với khoảng 60 lao động tập trung phát triển các dòng sản phẩm tiêu dùng như ấm chén, đồ gia dụng, quà tặng và đồ lưu niệm. Ông cũng dành nhiều thời gian nghiên cứu, phục chế và sáng tạo các bộ sưu tập mô phỏng hiện vật trong Bảo tàng Lịch sử Quốc gia, khu di tích Hoàng thành Thăng Long hay các mẫu đầu rồng qua các triều đại.

Với nghệ nhân Đỗ Tùng Mậu, mỗi sản phẩm gốm không chỉ mang giá trị sử dụng hay thẩm mỹ mà còn chứa đựng những lớp trầm tích văn hóa được tích lũy qua nhiều thế hệ. “Người làm gốm không chỉ tạo ra sản phẩm mà còn có trách nhiệm gìn giữ những giá trị mà cha ông đã trao truyền. Nếu thế hệ hôm nay không trân trọng và tiếp nối nghề truyền thống thì những tinh hoa được vun đắp qua hàng trăm năm rất dễ bị mai một. Tôi luôn mong mỗi sản phẩm gốm không chỉ đẹp về hình thức mà còn kể được câu chuyện văn hóa của dân tộc”, nghệ nhân Đỗ Tùng Mậu bày tỏ.

Nghệ nhân Đỗ Tùng Mậu ngày ngày vẫn có mặt tại xưởng sản xuất. Ảnh: Phạm Ngân

Ông luôn sẵn sàng chia sẻ kinh nghiệm, hướng dẫn những người yêu nghề tìm hiểu về kỹ thuật chế tác cũng như những giá trị văn hóa ẩn chứa trong từng sản phẩm. Theo ông, muốn bảo tồn làng nghề không chỉ cần giữ lại kỹ thuật hay những lò nung truyền thống mà còn phải truyền được tình yêu nghề cho thế hệ kế cận.

Hơn nửa thế kỷ gắn bó với đất và lửa, nghệ nhân Đỗ Tùng Mậu vẫn miệt mài bên bàn xoay như những ngày đầu đến với nghề. Từ làng gốm Quyết Thành đến Bát Tràng hôm nay, hành trình của ông là minh chứng cho sức sống bền bỉ của nghề gốm truyền thống. Bằng tình yêu nghề và sự tận tâm, ông không chỉ gìn giữ một nghề cổ mà còn góp phần để hồn cốt gốm Việt tiếp tục được lưu truyền và tỏa sáng trong đời sống đương đại.