Chúng tôi tìm đến nhà riêng của ông Phùng Đình Giáp khi ông đang miệt mài nặn những con phỗng đất bằng đôi tay đã gắn bó với nghề hơn nửa thế kỷ. Trên bàn, những hình tượng ông sư, ông già, em bé, chim bồ câu và con rùa được xếp cạnh nhau ngay ngắn. Đây chính là bộ phỗng quen thuộc từng xuất hiện trên mâm cỗ Trung thu của nhiều thế hệ trẻ em vùng Kinh Bắc xưa.

Ông Phùng Đình Giáp miệt mài thổi hồn cho phỗng đất. 

Ông Giáp bắt đầu học nặn phỗng từ năm 6 đến 8 tuổi, theo sự chỉ dạy của bố và các cụ trong gia đình. Thuở ấy, nghề phỗng đất khá phổ biến ở làng Hồ. Mỗi dịp Rằm tháng Tám, các gia đình lại tất bật chuẩn bị sản phẩm, gánh phỗng ra chợ bên bờ sông Đuống bán. Những con phỗng bằng đất mộc mạc với màu sắc rực rỡ là món đồ chơi được trẻ nhỏ ngóng chờ nhất trong ngày Tết trông trăng.

Thế nhưng, theo thời gian, thị hiếu người tiêu dùng thay đổi. Phỗng đất chủ yếu xuất hiện mỗi năm một lần vào dịp Trung thu, hết mùa lại gần như không bán được. Do không thể mưu sinh dựa vào nghề, nhiều gia đình dần bỏ khuôn gỗ để làm ruộng, đi buôn bán hoặc chuyển sang làm hàng mã. Dù hiểu rõ những khó khăn về kinh tế, ông Giáp vẫn quyết tâm không từ bỏ nếp nhà.

Ông Phùng Đình Giáp với bàn tay thoăn thoắt đang tạo hình cho phỗng. 

"Đây là nghề mà bản thân tôi xác định rõ là mình ham mê. Từ bé đã biết được giá trị, được giáo dục từ trong thâm tâm", ông Giáp bộc bạch. Với ông, bộ phỗng không đơn thuần là món đồ chơi thủ công, mà là giá trị đạo đức nhân văn sâu sắc được các thế hệ trước gửi gắm, cần lưu giữ và truyền lại cho mai sau.

Không đơn thuần là những món đồ chơi tạo hình từ đất, bộ phỗng truyền thống còn chứa đựng những quan niệm về đạo đức và cách ứng xử trong cuộc sống. Ngày xưa, mâm cỗ trông trăng gồm ngũ quả, bánh đúc lá riềng, kẹo vừng, đèn ông sao và bộ phỗng 5 nhân vật bày quay về hướng mặt trăng. Mỗi nhân vật mang một ý nghĩa riêng, kết nối thành những bài học được người xưa gửi gắm.

 Ông phỗng, con chim, con rùa đặt bên chiếc đầu lân thường xuất hiện trong mâm cỗ trông trăng xưa. Ảnh do nhân vật cung cấp

Theo lời kể của ông Giáp, phỗng ông sư đặt ở vị trí trung tâm nhắc nhở con người sống có tâm, có đức, giữ trọn lương tri và từ bi bác ái. Phỗng người già và em bé đại diện cho sự tiếp nối "tre già măng mọc", dạy trẻ nhỏ đạo lý uống nước nhớ nguồn. Chim bồ câu trắng mang khát vọng hòa bình và tinh thần đoàn kết. Cuối cùng, con rùa nhắc nhở con trẻ kiên trì, không lùi bước trước khó khăn.

Bởi vậy, ông Giáp luôn giữ nguyên đủ 5 nhân vật trong bộ truyền thống mà không thêm bớt. Bên cạnh đó, để đáp ứng sở thích đa dạng của người chơi hiện đại, ông còn sáng tạo thêm bộ 12 con giáp, đôi chim bồ câu làm quà tặng cưới hay những chiếc còi đất hình con vật,....

Để tạo nên một con phỗng, quy trình chế tác đòi hỏi sự tỉ mỉ và kinh nghiệm tích lũy qua nhiều năm của người thợ. Người làm phải đào đất thó sâu từ 2,5m đến 3m dưới lòng đất, đem phơi khô rồi giã mịn như bột mì. Đất sau đó được trộn nhào liên tục với giấy dó ngâm dừ mục suốt 7 ngày cho đến khi đạt độ dẻo quánh. Sau bước nặn thủ công hoặc tạo hình bằng khuôn gỗ, phỗng được đem phơi dưới nắng to khoảng 1,5 ngày cho se khô cứng. Cuối cùng, người thợ bôi lớp mủ hồng hoặc phấn trắng làm nền, tráng nước màng chanh rồi mới vẽ họa tiết bằng 7 sắc màu truyền thống trước khi phủ bóng bảo vệ.

 Đa dạng mẫu mã được ông Giáp sáng tạo để đáp ứng thị hiếu chung.

Sau bao năm kiên trì, nỗ lực giữ nghề của người nghệ nhân già đã gặt hái quả ngọt. Tác phẩm của ông đoạt giải Khuyến khích tại Hội thi Sản phẩm Thủ công mỹ nghệ toàn quốc năm 2020. Ông liên tục được mời trình diễn tại Phố cổ Hà Nội, Bảo tàng Dân tộc học và Bảo tàng Phụ nữ Việt Nam. Năm 2025, ông vinh dự sang Pháp trình diễn 6 ngày, đồng thời các bộ phỗng đất và 12 con giáp của ông còn được đưa sang trưng bày tại Mỹ và Đức.

Ở tuổi ngoài 70, điều ông Giáp đau đáu và mong mỏi nhất là lớp trẻ hôm nay biết trân trọng giá trị cổ xưa, để những con phỗng đất không chỉ sống lại trên không gian mạng số mà còn giữ trọn hơi thở trong đời sống văn hóa Việt.