Làng Bối Khê, xã Chuyên Mỹ, Hà Nội là làng nghề sơn mài được các thế hệ thợ thủ công nối tiếp gìn giữ và phát triển. Từ những kỹ thuật được truyền lại nhiều đời, nghề sơn mài dần trở thành một phần đời sống kinh tế của địa phương. Theo ông Đinh Ngọc Ánh - Chủ tịch hội làng nghề sơn mài Bối Khê, hiện nay làng có hơn 190 hộ sản xuất với quy mô khác nhau, tạo việc làm cho nhiều lao động địa phương. Trải qua những đổi thay của thị trường, bên cạnh nghề sơn đồ thờ cúng và sơn mài truyền thống, các cơ sở còn phát triển dòng sơn mài thủ công mỹ nghệ mới.

Nghệ nhân Đinh Văn Tải (sinh năm 1958) sinh ra và lớn lên tại làng, sớm tiếp xúc với nghề truyền thống của gia đình. Tình yêu nghề được vun đắp qua năm tháng, từ những quan sát thuở nhỏ đến quá trình học hỏi và thực hành. Khi bắt đầu theo nghề, ông được các thế hệ đi trước cầm tay chỉ việc, truyền dạy từng kỹ thuật và kinh nghiệm. Theo ông, người học phải mất vài năm mới nắm được những kỹ thuật cơ bản và để làm chủ nghề còn cần thời gian tích lũy lâu dài.

Nghệ nhân Đinh Văn Tải hằng ngày vẫn tỉ mỉ, cần mẫn theo đuổi dòng tranh sơn mài truyền thống. 

Bên cạnh sự khéo léo, nghề còn đòi hỏi khả năng sáng tạo và sự am hiểu chất liệu. Chia sẻ về động lực gắn bó với nghề, ông Tải cho biết: “Khi hoàn thiện được một sản phẩm đẹp, có giá trị cao, tôi cảm thấy rất vui” và niềm vui ấy giúp ông tiếp tục theo đuổi dòng sơn mài truyền thống suốt hàng chục năm.

Sự công phu của sơn mài truyền thống thể hiện trong từng công đoạn chế tác. Người thợ phải làm vóc, xử lý và phủ nhiều lớp sơn, sau đó mới tiến hành tạo hình và gắn các vật liệu như vỏ trứng, vỏ trai. Mỗi lớp sơn cần được xử lý, chờ khô trước khi chuyển sang bước tiếp theo.

Nghề sơn mài truyền thống đòi hỏi nhiều công đoạn tỉ mỉ, phức tạp. 

Khác biệt với dòng sơn mài mới có thể ứng dụng máy móc, sơn mài truyền thống vẫn duy trì phương pháp mài bằng nước và đánh bóng thủ công. Theo nghệ nhân Đinh Văn Tải, khi đánh bằng tay, người thợ có thể làm từ từ, giúp bề mặt sơn lên bóng dần mà không bị nóng do ma sát quá mức. Những thao tác ấy đòi hỏi sự tỉ mỉ, góp phần tạo nên chất lượng và vẻ đẹp riêng của tác phẩm.

Một tác phẩm tranh sơn mài thường mất khoảng 15 ngày đến một tháng mới hoàn thiện. 

Trước nhu cầu ngày càng đa dạng của thị trường, nhiều cơ sở tại Bối Khê chuyển sang sản xuất sơn mài mới với tốc độ nhanh hơn. Trong khi đó, số người tiếp tục theo đuổi kỹ thuật truyền thống ngày càng ít. “Các cơ sở làm sơn mài mới có nhiều đơn hàng, thậm chí làm không hết việc. Trong khi đó, chỉ còn một bộ phận rất nhỏ tiếp tục làm sơn mài truyền thống để gìn giữ dòng nghề này”, nghệ nhân Đinh Văn Tải chia sẻ.

Dù tuổi tác khiến ông không còn làm được nhiều như trước, nghệ nhân Đinh Văn Tải vẫn kiên định với lựa chọn của mình. Ông cho rằng các dòng nghề có thể tồn tại song song, mỗi dòng đáp ứng một nhu cầu riêng. Với sơn mài truyền thống, giá trị nằm ở chất liệu, kỹ thuật và những bí quyết được tích lũy qua nhiều thế hệ. Dù giá thành cao hơn, sản phẩm vẫn có những khách hàng tìm mua bởi nét độc đáo khó thay thế.

Đường nét và màu sắc tinh tế trong các tác phẩm sơn mài truyền thống. 

Giữa nhịp sống hối hả, đổi mới là điều tất yếu, nhưng gìn giữ cốt lõi truyền thống vẫn là trách nhiệm của những người làm nghề. Với nghệ nhân Đinh Văn Tải, trách nhiệm ấy được thể hiện qua từng lớp sơn, từng lần mài và đánh bóng bằng tay. Bằng sự bền bỉ của mình, nghệ nhân Đinh Văn Tải đang góp phần giữ cho tinh hoa nghệ thuật sơn mài truyền thống tiếp tục hiện diện trong đời sống hôm nay.