Đây là nghi lễ truyền thống quan trọng gắn với thực hành tín ngưỡng Then, góp phần bảo tồn, phát huy giá trị di sản văn hóa phi vật thể, đồng thời giúp công chúng hiểu rõ hơn về đời sống tín ngưỡng và tri thức dân gian của đồng bào dân tộc Tày. 

Tái hiện nghi lễ “Nhận và dạy con tràng nhập môn” của đồng bào Tày tỉnh Quảng Ninh. 

Trong quan niệm của người Tày, Then không chỉ là hình thức diễn xướng dân gian mà còn là cầu nối giữa con người với thế giới thần linh. Người hành nghề Then - ông Then và bà Then - giữ vai trò trung gian, thay mặt cộng đồng thực hiện các nghi lễ cầu an, giải hạn, chữa bệnh, cầu mùa. Vì vậy, việc trở thành một “con tràng” - người học nghề Then, không chỉ đòi hỏi khả năng tiếp thu mà còn cần có sự dẫn dắt của thầy và sự chứng giám của tổ nghề, thần linh.

 Mâm lễ vật trong nghi lễ Son tràng. Ảnh: Vân Anh

Nghi lễ được tiến hành theo trình tự chặt chẽ. Không gian hành lễ được bố trí trang nghiêm với bàn thờ đặt ở vị trí trung tâm. Lễ vật gồm hương, hoa, rượu, gạo cùng các vật phẩm truyền thống.

Mở đầu là phần trình báo, trong đó thầy Then thắp hương, dâng lễ, cất lời hát Then kết hợp tiếng đàn tính để báo cáo với tổ nghề và thần linh về việc mở lễ, nhận học trò.

 Nghi thức đón ông Then, bà Then tham gia hành lễ. Ảnh: Vân Anh

Tiếp đó là nghi thức “Nhận con tràng”, thời điểm mang ý nghĩa quyết định. Con tràng quỳ trước bàn thờ, thể hiện lòng thành kính và quyết tâm theo học, đồng thời lắng nghe những lời răn dạy của thầy. Nghi thức này xác lập mối quan hệ thầy - trò không chỉ về mặt nghề nghiệp mà còn mang ý nghĩa tâm linh sâu sắc.

 Thầy Then thắp hương dâng lễ, bắt đầu nghi thức. Ảnh: Vân Anh

Một nội dung quan trọng của nghi lễ là phần trao pháp cụ. Thầy Then trao cho con tràng các vật dụng hành nghề như đàn tính, sóc nhạc, quạt, mũ, áo. Trong đó, đàn tính giữ vai trò đặc biệt, là phương tiện để người hành nghề cất lên lời Then, kết nối với thần linh. Việc trao pháp cụ không chỉ mang ý nghĩa vật chất mà còn là sự truyền trao tri thức, kinh nghiệm và niềm tin của người thầy đối với học trò.

Phần dạy nhập môn được thể hiện thông qua hình thức truyền dạy trực tiếp. Thầy Then hướng dẫn con tràng cách cầm đàn, gảy nhịp, học từng câu hát Then. Mỗi lời hát, mỗi nhịp đàn không chỉ là kỹ năng biểu diễn mà còn hàm chứa tri thức dân gian về vũ trụ, con người và mối quan hệ giữa con người với tự nhiên, thần linh. Sau khi tiếp nhận, con tràng thực hành lại dưới sự chứng kiến của thầy và tổ nghề, đánh dấu bước đầu “nhập môn”.

Nghi thức “Nhận con tràng” được tái hiện trang nghiêm, đánh dấu việc người học chính thức nhập môn. 

Trao đổi bên lề hoạt động, bà Ma Thị Thạch (54 tuổi, dân tộc Tày, tỉnh Quảng Ninh) cho biết, nghi lễ “Nhận và dạy con tràng nhập môn” giữ vai trò quan trọng trong đời sống văn hóa tinh thần của người Tày. Việc tái hiện nghi lễ tại không gian chung của các dân tộc góp phần giúp công chúng hiểu rõ hơn về tín ngưỡng Then, qua đó nâng cao ý thức bảo tồn di sản.

Nghi lễ khép lại bằng phần phát lộc và phân chia binh mã, đánh dấu việc con tràng chính thức được công nhận, đồng thời đảm nhận trách nhiệm gìn giữ, thực hành và truyền dạy Then trong cộng đồng. Các mâm lễ tạ được chia cho những người tham gia hỗ trợ, thể hiện sự trân trọng và tinh thần gắn kết cộng đồng. Nghi thức tạ lễ cũng được thực hiện nhằm tri ân tổ nghề và thần linh đã chứng giám, phù trợ.

Thông qua hoạt động tái hiện, giá trị của di sản Then tiếp tục được giới thiệu tới công chúng, góp phần nâng cao nhận thức về bảo tồn và phát huy bản sắc văn hóa các dân tộc Việt Nam.